-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव
भारतासारख्या विशाल भौगोलिक सीमा आणि अथांग सागरी किनारा असलेल्या देशासाठी जलमार्ग हे केवळ व्यापाराचे मार्ग नसून ते देशाच्या सार्वभौमत्वाचे आणि सुरक्षेचे अत्यंत संवेदनशील दरवाजे आहेत. गतकाळातील जागतिक घडामोडी आणि सागरी चाच्यांच्या वाढत्या उपद्रवामुळे जलमार्गांचे भू-राजकीय महत्त्व प्रचंड प्रमाणात वाढले आहे. हजारो किलोमीटर लांबीच्या किनारपट्टीचे रक्षण करणे हे कोणत्याही एका यंत्रणेचे काम नसून ती संपूर्ण देशाची सामूहिक जबाबदारी आहे. महाराष्ट्र आणि गोव्याच्या किनारपट्टीवर नुकताच पार पडलेला ‘सागर कवच’ हा संयुक्त किनारी सुरक्षा सराव याच ऐतिहासिक आणि सामरिक जाणिवेची पुनरावृत्ती करणारा एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा ठरला आहे. हा सराव केवळ एका कृत्रिम घुसखोरीचा मुकाबला करणारा लष्करी उपक्रम नसून, देशाच्या सागरी सीमांच्या सुरक्षेसाठी तैनात असलेल्या विविध सुरक्षा यंत्रणांच्या कार्यक्षमतेची, परस्पर समन्वयाची आणि सजगतेची एक कठीण कसोटी होती. मुंबईसारख्या महानगरावर आणि देशाच्या आर्थिक मज्जातंतूवर झालेला भूतकाळातील आघात हा आजही आपल्या स्मरणात ताजा आहे, ज्याने आपल्याला सागरी सुरक्षेच्या बाबतीत कधीही गाफील न राहण्याची कठोर शिकवण दिली आहे. त्या काळातील सुरक्षा त्रुटींची पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी आज भारताने ‘मल्टी-लेअर सेक्युरिटी ग्रीड’ म्हणजेच बहुस्तरीय सुरक्षा जाळे तयार केले आहे, ज्यामध्ये नौदल, तटरक्षक दल आणि स्थानिक यंत्रणा एकाच धाग्यात जोडल्या गेल्या आहेत. या पार्श्वभूमीवर, मुुरुड, रेवदंडा, अलिबाग आणि पालघरसारख्या संवेदनशील ठिकाणांना केंद्रबिंदू मानून राबविण्यात आलेला हा सराव भारताच्या सुरक्षा व्यवस्थेचे बदलते आणि अधिक आक्रमक तसेच प्रगत स्वरूप स्पष्ट करतो.
दोन दिवस चाललेल्या या व्यापक सरावामध्ये भारताचे तटरक्षक दल, नौदल, राज्य पोलीस, राष्ट्रीय सुरक्षा रक्षक, गुप्तचर यंत्रणा, सीमाशुल्क, केंद्रीय औद्योगिक सुरक्षा दल, सागरी महामंडळ आणि मत्स्यव्यवसाय विभाग यांसारख्या तब्बल अनेक यंत्रणांनी एकत्र येऊन आपली ताकद सिद्ध केली आहे. विशेषतः अत्याधुनिक संचार यंत्रणा आणि उपग्रह आधारित ट्रॅकिंग प्रणालीचा वापर करून प्रत्येक संशयास्पद हालचालीवर नियंत्रण ठेवण्यात आले, जे आधुनिक युद्धाच्या किंवा हायब्रिड वॉरफेयरच्या युगात अत्यंत आवश्यक आहे. मुुरुड, रेवदंडा आणि अलिबाग परिसरातील विविध उतरणीच्या ठिकाणी शत्रूराष्ट्राकडून किंवा देशविघातक शक्तींकडून होऊ शकणारी घुसखोरी आणि हल्ल्यांचे कृत्रिम प्रसंग निर्माण करून यंत्रणांची तातडीने प्रतिक्रिया देण्याची क्षमता तपासण्यात आली. माझगाव डॉकयार्ड येथे राष्ट्रीय सुरक्षा रक्षकांच्या सामरिक पथकाने आणि तटरक्षक दलाच्या जलद प्रतिसादा पथकाने केलेला संयुक्त सराव हा या संपूर्ण मोहिमेतील एक अत्यंत थरारक आणि प्रभावी भाग होता. सागरी आणि हवाई साधनांचा प्रभावी वापर करत नौदलाची जहाजे, डोर्नियर विमाने, हेलिकॉप्टर तसेच एअर कुशन वाहनांच्या सहाय्याने संपूर्ण किनारपट्टीवर एक अभेद्य सुरक्षा कवच तयार करण्यात आले होते. संकटसमयी सागरी सुरक्षा व्यवस्थेची चाचणी घेण्यासाठी राबविलेल्या या मोहिमेत चार हजारांहून अधिक भागधारकांचा सक्रिय सहभाग होता, जो या देशातील प्रशासकीय यंत्रणांच्या व्यापक लोकसहभागाची आणि गांभीर्याची साक्ष देतो.
आजच्या डिजिटल युगात केवळ पारंपरिक गस्ती घालून चालत नाही, तर सागरी सुरक्षेसाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), डेटा अनालिटिक्स आणि सायबर सुरक्षा जाळ्याचा सुसंवाद साधणे अनिवार्य बनले आहे. समुद्रातून होणाऱ्या कोणत्याही सायबर किंवा इलेक्ट्रॉनिक छेडछाडीला निष्प्रभ करण्यासाठी आपल्या तांत्रिक यंत्रणा किती अद्ययावत आहेत, याची चाचणी घेणे हा या सरावाचा एक अत्यंत दूरगामी आणि महत्त्वाचा पैलू होता. तसेच, सागरी परिसंस्थेचे जतन करत पर्यावरणपूरक गस्तीवर भर देणे हेदेखील आधुनिक सागरी धोरणाचे एक महत्त्वपूर्ण वैशिष्ट्य बनले आहे.
सागरी सुरक्षा ही केवळ लष्करी सराव नसून ती राष्ट्रनिष्ठा, कायदा आणि सुव्यवस्था तसेच देशाच्या आर्थिक व सार्वभौम अखंडतेचे कठोर कवच आहे. आजच्या आधुनिक युगात सुरक्षेच्या संकल्पना पूर्णपणे बदलल्या आहेत. केवळ जमिनीवरील सीमा किंवा आकाशातील टेहळणी पुरेशी नसून, अथांग समुद्राच्या लाटांमधून होणारी बेकायदेशीर हालचाल, अंमली पदार्थांची तस्करी, मानवी तस्करी आणि घातपाती कृत्ये रोखणे हे देशाच्या आन्तरिक स्थैर्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. अमली पदार्थांच्या आंतरराष्ट्रीय रॅकेटमार्फत देशात विघातक कृत्यांसाठी निधी पुरवण्याचे जे षडयंत्र रचले जाते, त्याला आळा घालण्यासाठी सागरी सीमांवर चोख पहारा असणे हा राष्ट्रीय सुरक्षेचा कणा मानला जातो. ‘सागर कवच’ सारख्या सराव मोहिमांमुळे विविध यंत्रणांमधील संवाद आणि समन्वयातील त्रुटी उघड होतात आणि त्यावर तातडीने उपाययोजना करणे शक्य होते. गुप्तचर यंत्रणांकडून मिळणारी माहिती, पोलीस प्रशासनाचे ग्राउंड नेटवर्क आणि तटरक्षक दलाची जलद कारवाई या तिन्हीचा संगम जेव्हा योग्य वेळी होतो, तेव्हा कोणताही शत्रू भारताच्या सागरी हद्दीत पाऊल ठेवण्याचे धाडस करू शकत नाही.
या संपूर्ण सरावाचे यश केवळ यामध्ये सहभागी असलेल्या अत्याधुनिक शस्त्रास्त्रांमध्ये किंवा विमानांमध्ये नसून, देशाच्या सुरक्षेसाठी अहोरात्र जागृत असलेल्या सुरक्षा रक्षकांच्या मनोबलामध्ये आहे. किनारपट्टीवर वास्तव्य करणारी जनता, मच्छीमार बांधव आणि स्थानिक नागरिक हे सागरी सुरक्षेचे पहिले डोळे आणि कान असतात. मासेमारी करणाऱ्यांवर बायोमेट्रिक ओळखपत्रांची सक्ती, बोटींवर ट्रान्सपाँडर बसवणे आणि प्रत्येक मच्छीमार बांधवाला सागरी सुरक्षेचा एक सजग पाईक बनवणे ही आजच्या काळाची गरज बनली आहे. त्यांच्यामध्ये निर्माण झालेली सुरक्षिततेची जाणीव आणि गुप्त माहिती देण्याची तयारी ही कोणत्याही रडार यंत्रणेपेक्षा अधिक शक्तिशाली ठरते. महाराष्ट्र राज्याचे मुख्य सचिव आणि वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी गिरगाव चौपाटी येथे जाऊन या संपूर्ण सरावाच्या प्रगतीचा घेतलेला आढावा प्रशासकीय पातळीवरील गांभीर्य अधोरेखित करतो. ‘सागर कवच’ च्या या यशस्वी अंमलबजावणीमुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील सुरक्षा व्यवस्था अधिक सक्षम आणि प्रभावी बनली आहे. भविष्यात कोणत्याही संकटाचा सामना करण्यासाठी आपले सुरक्षा दल सदैव तत्पर आहेत, हा विश्वास या सरावाने संपूर्ण देशाला दिला आहे. देशाची आर्थिक राजधानी आणि सागरी सीमांचे रक्षण करण्यासाठी सर्व यंत्रणांनी दाखवलेली एकात्मता आणि पराक्रम हा भारतीय सार्वभौमत्वाचा अखंड दीप आहे, जो सदैव तेवत राहील याची खात्री या सरावाने पटवून दिली आहे. तटरक्षक दल आणि राज्याच्या सागरी सुरक्षा यंत्रणांनी मिळून जो अभेद्य बंदोबस्त निर्माण केला आहे, तो केवळ महाराष्ट्र आणि गोवाच नव्हे तर संपूर्ण देशासाठी सागरी सुरक्षेचा एक दीपस्तंभ ठरेल यात शंका नाही. आपल्या शूर जवानांचे अदम्य धाडस आणि प्रशासकीय कर्तबगारी यामुळे भारताच्या सागरी सीमा सदैव सुरक्षित राहतील यात शंका नाही. ही अखंड सतर्कता, तांत्रिक सुसज्जता आणि देशभक्तीची भावना आपल्याला भविष्यातील प्रत्येक संकटावर विजय मिळवून देईल यात शंका नाही.
