-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव
जीवन आणि मृत्यू हे या विश्वाचे परम सत्य आहे. जे जे निर्माण होते, त्याला विनाशाची किंवा विलीनीकरणाची अट ठरलेली असते; परंतु काही मोजकीच व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात, जी आपल्या कर्तृत्वाच्या आणि प्रतिभेच्या बळावर मृत्यूच्या पलीकडे जाऊन अमर होतात. आज भारतीय चित्रपटसृष्टी आणि रंगभूमीच्या दरबारातील असाच एक अत्यंत तेजस्वी तारा अनंथात विलीन झाला आहे. अभिनयाची चालतीबोलती शाळा, आपल्या रोकडव्या आणि प्रामाणिक स्वभावाने कोट्यवधी रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारे महान अभिनेते विश्वनाथ दिनकरराव पाटेकर अर्थात नाना पाटेकर यांच्या निधनाची वार्ता ऐकून अक्षरशः काळीज सुन्न झाले आहे. त्यांच्या जाण्याने केवळ एक प्रतिभावान कलाकार आपल्यातून निघून गेला नाही, तर भारतीय मातीचा खरा सुगंध जपणारा एक अत्यंत संवेदनशील माणूस आज आपल्यात उरलेला नाही. गोव्यातील त्यांच्या निवासस्थानी वयाच्या पंच्याहत्तरीत त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला, आणि त्यांच्या अकाली निधनाने संपूर्ण कलाविश्व आणि रसिक वर्ग एका अथांग शोकसागरात बुडाला आहे.
महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील समुद्रकिनाऱ्यालगत वसलेले ऐतिहासिक मुरुड-जंजिरा हे निसर्गरम्य आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी असलेले किनारपट्टीचे गाव नाना पाटेकर यांचे जन्मगाव होते. १ जानेवारी १९५१ रोजी याच मातीत त्यांचा जन्म झाला. मुरुडचा सागरी किल्ला आणि तिथली नयनरम्य कोकणी संस्कृती या वातावरणात त्यांचे बालपण काही काळ गेले. जरी ते पुढे शिक्षणासाठी आणि अभिनयाच्या प्रवासात मुंबईत स्थायिक झाले, तरी त्यांच्या स्वभावात आणि अभिनयात प्रकर्षाने जाणवणारी रोखठोकपणाची किनार, साधेपणा आणि मातीशी असलेली घट्ट नाळ याच जन्मगावाच्या आणि कोकणी संस्कृतीच्या संस्कारांतून घडलेली दिसते. अभिनयाची कोणतीही कौटुंबिक पार्श्वभूमी पाठीशी नसताना, अत्यंत हलाखीच्या आणि संघर्षाच्या परिस्थितीतून वर आलेले नाना म्हणजे जिद्द आणि चिकाटीचे मूर्तिमंत प्रतीक होते.
नाना पाटेकर यांनी आपल्या दिगंत कारकिर्दीत केवळ अभिनयच केला नाही, तर भारतीय चित्रपटसृष्टीला अनेक अभूतपूर्व कलाकृतींची भेट दिली. ‘अंकुश’मधील एका तरुणाचा असंतोष असो वा ‘प्रहार’मधील शिस्तप्रिय मेजरची भूमिका, त्यांनी नेहमीच चौकटीबाहेरचा विचार केला. ‘क्रांतीवीर’मधील त्यांचे अजरामर संवाद आणि ‘परिंदा’मधील अण्णा सेठच्या भूमिकेतील क्रूरता त्यांच्या अफाट अभिनयक्षमतेची साक्ष देते. हिंदीसोबतच ‘नटसम्राट’मधील गणपतराव बेलवलकर ही त्यांची भूमिका मराठी रंगभूमीचा सुवर्णकाळ पुन्हा जागृत करणारी ठरली, ज्यामध्ये त्यांनी एका म्हातारा नटाची घुसमट आणि वेदना आपल्या देहबोलीतून व संवादातून अत्यंत प्रभावीपणे मांडली.
त्यांच्या अभिनयाचा प्रवास हा मनाला चटका लावणारा आणि डोळ्यात पाणी आणणारा होता. अत्यंत तरुण वयात वडिलांच्या व्यवसायात आलेले अपयश आणि कुटुंबाची खडतर आर्थिक जबाबदारी खांद्यावर पडल्यामुळे नानांनी चित्रपटाच्या पोस्टर्स रंगवण्यापासून ते पोटासाठी अनेक लहान-संसार कामे केली. परंतु, कलेवरील त्यांची अफाट श्रद्धा कधीच डगमगली नाही. मुंबईच्या रंगभूमीवर पाऊल ठेवल्यानंतर सुप्रसिद्ध नाट्य दिग्दर्शिका विजया मेहता, सत्यदेव दुबे आणि इतर दिग्गजांच्या हाताखाली त्यांची अभिनयशैली फुलत गेली. ‘गमन’, ‘आज की आवाज’, ‘अंकुश’ आणि ‘आगमन’सारख्या चित्रपटांतून त्यांनी नेहमीच प्रस्थापित साचेबंद चौकटींना मोडित काढत समाजातील विद्रोही, बंडखोर आणि पिचलेल्या माणसांच्या खऱ्या व्यथा मोठ्या पडद्यावर मांडल्या. त्यांचे डोळे बोलायचे, आवाजातील मूक हुंकार काळजाला चिरत जायचा आणि रागाच्या भरातही चेहऱ्यावर झळकणारी अथांग संवेदनशीलता हा त्यांच्या अभिनयाचा असा अनमोल ठेवा होता, जो एरवी कुठेही पाहायला मिळत नाही.
‘तिरंगा’मधील इन्स्पेक्टर प्रताप सिंग असो, ‘क्रांतीवीर’मधील प्रताप राळियन असो वा ‘अग्निसाक्षी’मधील तो करारी आणि भेसूर पती असो, नानांनी प्रत्येक पात्रात जणू आपला जीव ओतला होता. ‘क्रांतीवीर’मधील त्यांचा तो अजरामर संवाद – “ये मुस्लिम का खून, ये हिंदू का खून…” आज आठवला तरी अंगावर काटा येतो. तो केवळ एक चित्रपट संवाद नव्हता, तर तो त्या काळातील सामाजिक आणि राजकीय वास्तवाचा एक आरसा होता. ‘परिंदा’मधील अण्णा सेठ, ‘अब तक छप्पन’मधील साधू आगाशे आणि ‘राजनीती’मधील ब्रीज गोपाल यांच्या माध्यमातून त्यांनी मराठी व हिंदी सिनेसृष्टीला समृद्ध केले. एवढेच नव्हे तर ‘वेलकम’सारख्या चित्रपटात गँगस्टर ‘उदय शेट्टी’ची अप्रतिम विनोदी भूमिका साकारून त्यांनी तरुणांच्या पिढीलाही खळखळून हसवले. व्यावसायिक चित्रपटांच्या गर्दीत रमूनही ‘प्रहार’सारख्या चित्रपटाचे दिग्दर्शन करत त्यांनी शिस्तीचा आणि आशयाचा एक नवा आदर्श घालून दिला.
मराठी चित्रपटसृष्टीवर तर त्यांनी आपले एकछत्री साम्राज्य गाजवले. ‘सिंहासन’, ‘भालू’, ‘माफीचा साक्षीदार’, ‘पक पक पकाक’, राष्ट्रीय पुरस्कार विजेता ‘देऊळ’, ‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे’, ‘आपला माणूस’ आणि अलीकडच्या ‘ओले आले’पर्यंतचा त्यांचा प्रवास थक्क करणारा होता. या साऱ्या प्रवासात महेश मांजरेकर यांच्या दिग्दर्शनाखाली आलेल्या ‘नटसम्राट’ चित्रपटातील गणपतराव बेलवलकर ही त्यांची भूमिका म्हणजे मराठी सिनेसृष्टीचा मुकुटमणी ठरली. एका वृद्ध, उपेक्षित आणि आपल्याच अपत्यरूपी विश्वात हरवलेल्या नटसम्राटाची शोकांतिका नाना पाटेकर यांनी ज्या विदारक आणि ताकदीने रूपेरी पडद्यावर जिवंत केली, ती पाहताना प्रेक्षकांच्या डोळ्यातून अश्रू अनावर झाल्याशिवाय राहत नाहीत. तो केवळ अभिनय नव्हता, तो एका रंगकर्मींच्या आत्म्याचा हुंकार होता. त्यांच्या अतुलनीय आणि अफाट कलासेवेचा गौरव म्हणून त्यांना शासनाकडून मानाचा ‘पद्मश्री’ पुरस्कार प्रदान करण्यात आला होता, ज्याने त्यांच्या कारकिर्दीचा बहुमान वाढवला होता.
पडद्यावर अत्यंत कणखर आणि फटकळ वाटणारे नाना पाटेकर पडद्यामागे तितकेच हळवे, संवेदनशील आणि माणसांवर निस्सीम प्रेम करणारे होते. त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यात लहान मुलाच्या जाण्याचे असीम दु:ख सहन करावे लागले, तरी त्यांनी कधीही आपले अश्रू जगासमोर दाखवले नाहीत. महाराष्ट्रावर वा देशावर जेव्हा जेव्हा कोणतीही नैसर्गिक आपत्ती आली, तेव्हा मदतीचा हात पुढे करून सर्वात आधी धावणारे नानाच होते. दुष्काळग्रस्त शेतकऱ्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहणे, त्यांच्या आत्महत्येच्या दुष्टचक्रामुळे उद्ध्वस्त झालेल्या कुटुंबांना मायेची सावली देणे आणि ‘नाम’ फाऊंडेशनच्या माध्यमातून त्यांच्या पुनर्वसनासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य वेचणे, हे त्यांच्यातील खऱ्या अर्थाने एका देवमाणसाचे दर्शन घडवते. प्रसिद्धीच्या झोतापासून दूर राहून निस्वार्थपणे काम करणे हा त्यांचा स्वभाव होता. भारतीय सैन्याबद्दल त्यांच्या मनात असलेला आदर इतका अगाध होता की त्यांनी प्रत्यक्ष सैनिकांसोबत वेळ घालवून ‘ऑनरेरी लेफ्टनंट कर्नल’ पदाचा मान मिळवला आणि देशाला आपल्याबद्दल अभिमान वाटावा असे कार्य करून दाखवले.
आज नाना पाटेकर आपल्यात नाहीत, हे सत्य स्वीकारताना मनाला तीव्र वेदना होत आहेत. त्यांची ती रोखठोक भाषा, तो रुबाबदार खडा आवाज आणि तो अंगावर काटा आणणारा अभिनय आता फक्त आठवणीत उरला आहे. परंतु, त्यांनी निर्माण केलेले सिनेविश्व, त्यांचे अजरामर संवाद आणि त्यांनी उभे केलेले मानुसकीचे उच्च आदर्श या मातीवर कायमस्वरूपी कोरले गेलेले आहेत. येणाऱ्या प्रत्येक पिढीतील कलाकारांसाठी नाना पाटेकर यांचे आयुष्य हा एक दीपस्तंभ ठरेल. एका निस्सीम कलाकाराला, विद्रोही अभिनेत्याला आणि अत्यंत संवेदनशील मनाच्या माणसाला आमचे कोटी कोटी प्रणाम. तुमची ही पोकळी कधीही भरून न निघणारी आहे, आणि ही भारतीय चित्रपटसृष्टी तुम्हाला कधीही विसरू शकणार नाही.
