-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पावन स्वराज्याची राजधानी आणि सार्वभौमत्वाचे प्रेरणास्थान असलेल्या रायगड किल्ल्यावर घडलेली ही घटना मानवी मनाच्या अथांग गर्तेवर आणि जीवनाशी चाललेल्या संघर्षावर अत्यंत गंभीर चिंता व्यक्त करणारी आहे. रायगड मराठी माणसाच्या अस्मितेचा, पराक्रमाचा, स्वाभिमानाचा आणि न्यायदानाचे सर्वोच्च व्यासपीठ असलेला पावन गड आहे. याच ऐतिहासिक किल्ल्यावरील ‘टकमक टोक’ या प्रसिद्ध ठिकाणावरून एका ३७ वर्षीय तरुणाने उडी मारून आपले जीवन संपवणे ही केवळ एक दुर्दैवी घटना नाही, तर ती मानवी अस्थैर्य आणि मानसिक विरक्तीचे एक अस्वस्थ करणारे दर्शन आहे. ठाणे येथील वागळे इस्टेट परिसरात राहणारे सुयोग सुरेश पांचाळ यांनी टोकाचे पाऊल उचलत रायगड गाठला आणि या ऐतिहासिक टोकावरून झेप घेतली. या संपूर्ण घटनेच्या निमित्ताने रायगडचे ऐतिहासिक महत्त्व, मानवी जीवनातील तत्त्वज्ञान आणि वर्तमानातील मानसिक संघर्षावर एका गंभीर व चिंतनात्मक दृष्टिकोनातून विचार करण्याची वेळ आली आहे.
रायगड किल्ल्याचे नाव उच्चारताच मनासमोर एक अभेद्य स्वाभिमान उभा राहतो. १६७४ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी याच गडावर राज्याभिषेक करून स्वराज्याला एका सार्वभौम राज्याचे रूप दिले. हा गड म्हणजे स्वराज्याचा प्राण होता, जिथे अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे आणि रयतेच्या कल्याणाचे तत्त्वज्ञान घडवले गेले. या गडाची भौगोलिक रचना जितकी कठोर आणि अभेद्य होती, तितकीच येथील न्यायव्यवस्था आणि अनुशासनही कडक होते. गडाच्या पश्चिमेकडील सुमारे बाराशे फूट खोल दरीत असलेल्या ‘टकमक टोका’चा इतिहास साक्षी आहे की, छत्रपती शिवाजी महाराज आणि छत्रपती संभाजी महाराजांच्या काळात या ठिकाणाचा वापर राजद्रोही, फितूर किंवा अत्यंत गंभीर गुन्हेगारांना मृत्युदंडाची शिक्षा देण्यासाठी केला जात असे. हे टोक न्याय आणि शिस्तीचे प्रतीक म्हणून ओळखले जात असे. परंतु, काळाच्या ओघात त्याच ऐतिहासिक आणि पवित्र वास्तूचा वापर आज कुणी व्यक्ती नैराश्यातून किंवा आंतरिक खचलेपणातून स्वतःचे जीवन संपवण्यासाठी करत असेल, तर तो मानवी अस्तित्वाचा आणि इतिहासाचा एक मोठा विरोधाभास ठरतो. छत्रपतींच्या पदस्पर्शाने आणि मावळ्यांच्या रक्ताने पवित्र झालेल्या या पावनभूमीवर आत्महत्येसारखे पाऊल उचलणे हे गडाच्या उदात्त विचारांशी विसंगत ठरते.
मानवी जीवन हे सुख-दुःख, यश-अपयश आणि आशा-निराशा यांच्या हिंदोळ्यावर चालत असते. आधुनिक युगातील वेगवान जीवनशैली, स्पर्धा, आर्थिक विवंचना, आणि नातेसंबंधांमधील ताणतणाव यामुळे आजचा माणूस आतून पोकळ होत चालला आहे. जेव्हा नैराश्याची काळी छाया माणसाच्या मनावर दाटून येते, तेव्हा त्याला ना इतिहासाची महती आठवते, ना कुटुंबाचे उत्तरदायित्व गवसते. सुयोग पांचाळ यांनी ठाण्याहून निघताना आपल्या पत्नीला व्हॉट्सॲपवर जीवन संपवण्याबाबत संदेश पाठवला होता, हे कृत्य याच मानसिक एकाकीपणाचे आणि हतबलतेचे ज्वलंत उदाहरण आहे. मानवी मन हे अथांग सागरासारखे असते, ज्याच्या तळाशी काय चालले आहे हे ओळखणे अनेकदा जवळच्या व्यक्तींनाही जमत नाही. परंतु, ऐतिहासिक वारसा लाभलेल्या अशा दुर्गांवर जेव्हा अशी टोकाची पावले उचलली जातात, तेव्हा तो समाज म्हणून आपल्यासाठी आत्मचिंतनाचा विषय बनतो. रायगड हा केवळ पर्यटनाचा विषय नसून तो आत्मसन्मानाचा, चैतन्याचा आणि ऊर्जेचा स्त्रोत आहे. महाराजांच्या काळात याच गडाने प्रतिकूलतेवर मात करून जगण्याची नवी दृष्टी दिली. आज त्याच पावन भूमीवर नैराश्याची छाया पडणे हे मानवी मूल्ये आणि विचारसरणीच्या अंगाने अतिशय वेदनादायी आहे.
इतिहास हा केवळ भूतकाळातील घटनांचा गोषवारा नसून तो वर्तमानाला मार्ग दाखवणारा दीपस्तंभ असतो. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रक्ताचे पाणी करून, असीम त्याग करून हे स्वराज्य उभे केले. प्रत्येक संकटाशी दोन हात करत त्यांनी अन्यायाविरुद्ध लढण्याची शिकवण दिली. जीवन हे संघर्षाचे नाव आहे, आणि त्या संघर्षाला टाळून मृत्यूला मिठी मारणे ही विचारांची पराभवाच्या दिशेने वाटचाल ठरते. टकमक टोकासारख्या ऐतिहासिक स्थळाचा इतिहास जरी कठोर शिक्षेचा असला, तरी तो न्यायाच्या बाजूने उभे राहण्याचा संदेश देणारा होता. तिथे आजच्या काळात वैयक्तिक नैराश्यातून जीवन संपवणे म्हणजे इतिहासाच्या ऊर्जेचा अवमान करण्यासारखे आहे. या घटनेच्या निमित्ताने आपण सर्वांनी आपल्या तरुण पिढीच्या मानसिक आणि बौद्धिकस्वास्थ्याकडे अधिक संवेदनशीलतेने पाहण्याची गरज आहे. रायगडाचे पावित्र्य जपत असताना, या गडावर पाऊल ठेवणाऱ्या प्रत्येक नागरिकाने या मातीतील संघर्षाचा आणि प्रेरणादायी विचारांचा वारसा स्वतःच्या आचरणात उतरवला पाहिजे.
या संपूर्ण दुःखद घटनेच्या पार्श्वभूमीवर, रायगड परिसरातील आपत्कालीन यंत्रणा, रेस्क्यू टीम आणि पोलिसांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरली. दुर्गम भौगोलिक परिस्थिती, रात्रीचा अंधार आणि अथांग दरी यामध्ये अजिबात न घाबरता महाडचे पोलीस निरीक्षक अभिजीत नेवे यांच्या मार्गदर्शनाखाली रेस्क्यू टीम कोलाडचे सागर दहीआंबेकर, महाडचे विशाल खांबे, सोलापूरचे सागर नलावत आणि आपदा मित्र महाडचे टीम लीडर अमिताभ जाधव तसेच अन्य सदस्यांनी जीवाची बाजी लावून अत्यंत कठीण परिस्थितीत मृतदेह दरीतून बाहेर काढला. हे सर्व कार्य मानवी मूल्ये, कर्तव्यकठोरता आणि सहृदयतेचे उत्तम दर्शन घडवणारे आहे. एका बाजूला जिथे स्वराज्याची महती सांगणारी ही भूमी आहे, तिथे दुसरीकडे अशा प्रकारच्या दुर्घटनांमुळे गडाच्या इतिहासाला एक वेगळेच वर्तमान जोडले जात आहे, जे थांबवणे आणि त्यावर गांभीर्याने विचार करणे गरजेचे आहे.
आत्महत्या हा कोणत्याही समस्येवरचा अंतिम उपाय असू शकत नाही. जीवन ही एक अमूल्य देणगी आहे, जिची महती रायगडाचा प्रत्येक पाषाण आपल्याला मूकपणे सांगत असतो. संकटे ही माणसाला तोडण्यासाठी नव्हे तर त्याला अधिक मजबूत करण्यासाठी येतात, हा संदेश जर आपण आपल्या मनावर बिंबवला, तर नैराश्याच्या काळ्या छाया दूर होऊ शकतात. रायगडाचा कणखर इतिहास प्रत्येक तरुणाला संघर्ष करण्याची आणि जगण्याची ताकद देणारा आहे, आणि हीच खरी रायगडाची ऐतिहासिक शिकवण आहे, जिची आजच्या पिढीला सर्वाधिक गरज आहे. आपण सर्वांनी मिळून या ऐतिहासिक स्थळांचे पावित्र्य जपणूक करतानाच समाजातील नैराश्य दूर करण्यासाठी, एकमेकांशी संवाद साधण्यासाठी आणि एकमेकांना आधार देण्यासाठी एकत्र येऊन प्रयत्न करण्याची नितांत आवश्यकता आहे.
