-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव
तंत्रज्ञानाच्या वेगाने विकसित होत असलेल्या युगात आज मानवी बुद्धिमत्तेसमोर सर्वात मोठे प्रश्नचिन्ह उभे ठाकले आहे ती म्हणजे ‘कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ म्हणजेच एआय (AI). या तंत्रज्ञानाच्या आगमनासोबतच त्याचे फायदे आणि दुष्परिणाम यावर जगभरात चर्चा सुरू झाली होती, परंतु आता ही चर्चा ज्या पातळीवर पोहोचली आहे, ती पाहता वेळीच ठोस धोरण न आखल्यास संपूर्ण जागतिक समाज एका मोठ्या संकटात सापडण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे. मूळात एआयमुळे मानवाच्या अस्तित्वावरच थेट खरोखरच काही संकट ओढवणार का, याबद्दल जगभरातील तज्ञांमध्ये मतमतांतरे आहेत. आघाडीच्या जागतिक एआय कंपनीच्या वरिष्ठ सुरक्षा संशोधकांनी वर्तवलेला हा अंदाज नक्कीच चिंताजनक आहे की, आगामी काही वर्षांत एआयचे वाढते स्वरूप मानवाच्या सुरक्षिततेसाठी धोकादायक ठरू शकते. जरी हे सर्व दावे तात्विक पातळीवर आणि वैज्ञानिक पुराव्यांच्या अभावी तात्काळ खरे मानले जात नसले, तरी यातून निर्माण होणारे वास्तव नाकारता येत नाही. आज एआय मानवाच्या नैसर्गिक बुद्धिमत्तेच्या आणि त्याच्या विकासाच्या प्रवासात मोठा अडथळा ठरत आहे, जो अत्यंत विचार करायला लावणारा विषय आहे.
या धोक्याची जाणीव ठेवून अनेक देश आता कडक पावले उचलू लागले आहेत. उदाहरणार्थ, अमेरिकेच्या न्यूयार्क शहरामध्ये नुकkच प्रशासनाने घेतलेला एक निर्णय अत्यंत बोलका आहे. तिथल्या प्रशासनाने २०२६-२७ या शैक्षणिक वर्षासाठी प्री-स्कूलपासून ते आठवीपर्यंतच्या विद्यार्थ्यांवर ‘जेनेरेटिव्ह एआय’च्या वापरावर पूर्ण बंदी घातली आहे. या निर्णयामागे कोणतीही तांत्रिक किंवा प्रगतीविरोधी मानसिकता नसून, स्थानिक प्रशासनाची अत्यंत सुस्पष्ट भूमिका आहे. त्यांचा युक्तिवाद आहे की, मुलांना आधी स्वतः विचार करण्याची, स्वतः गोष्टी समजून घेण्याची आणि त्यानंतरच कठीण प्रसंगांना तोंड देण्याची सवय लागली पाहिजे. जोपर्यंत मूल स्वतःहून शिकत नाही, तोपर्यंत त्याच्यातील मूळ आकलनक्षमता विकसित होऊ शकत नाही. न्यूयार्कमधील या बंदीच्या परिघात शहरातील जवळपास दहा लाख विद्यार्थी येणार असून, शाळांमध्ये स्क्रीन टाईम मर्यादित करणे आणि उच्च माध्यमिक स्तरावर एआयच्या वापरामुळे निर्माण होणाऱ्या नैतिक व सामाजिक प्रश्नांवर सखोल चर्चा घडवून आणण्याची व्यवस्था केली जात आहे. विशेष म्हणजे, दिव्यांग विद्यार्थी आणि संगणक विज्ञान शिकणारे विद्यार्थी यांना या नियमातून सूट देण्यात आली आहे, जी अत्यंत दूरगामी आणि सर्वसमावेशक विचारसरणी दर्शवते. हाच तो सुवर्णमध्य आहे, जो भारतासह संपूर्ण जगाने समजून घेण्याची आणि अंमलात आणण्याची आज नितांत आवश्यकता आहे.
आज आपल्यासमोर सुविधा आणि प्रत्यक्ष शिकणे या दोन गोष्टींमधील मधली रेषा धुसर होत चालल्याचे चित्र दिसत आहे. ‘जेनेरेटिव्ह एआय’च्या उपकरणांनी मुलांसाठी कोणत्याही विषयाची माहिती मिळवणे अत्यंत सोपे करून टाकले आहे. आज कोणत्याही विद्यार्थ्याला काही सेकंदांत एखादा मोठा निबंध लिहून मिळू शकतो, गणिताच्या कठीण प्रश्नांची उत्तरे क्षणात समोर येतात, कोणत्याही पुस्तकाचा सारांश सेकंदात तयार होतो आणि शोधनिबंधांची रचना सहज शक्य होते. परंतु, या सुविधेमुळे एक अत्यंत गंभीर प्रश्न निर्माण होतो की, काम जलद होणे आणि प्रत्यक्षात काहीतरी नवीन शिकणे या दोन्ही गोष्टी एकच आहेत का? जगात आर्थिक प्रगती आणि जागतिक व्यापारासाठी काम वेळेत होणे गरजेचे असले, तरी शिक्षण ही केवळ काम उरकण्याची प्रक्रिया नाही. ऑर्गनायझेशन फॉर इकॉनॉमिक को-ऑपरेशन अँड डेव्हलपमेंट (OECD) च्या ‘डिजिटल एज्युकेशन आउटलुक-२०२६’ या अहवालात याच मुद्द्यावर अतिशय सखोल प्रकाश टाकण्यात आला आहे. या अहवालानुसार, एआयच्या मदतीने विद्यार्थी कागदावर किंवा परीक्षेत नक्कीच अधिक चांगले गुण मिळवू शकतात, परंतु याचा अर्थ त्यांची खरीखुरी बौद्धिक आणि मानसिक शिकवण उतनीच दर्जेदार झाली आहे असा होत नाही. अनेक संशोधनांमध्ये असे निदर्शनास आले आहे की, जे विद्यार्थी एआयच्या अतिअवलंबून राहून परीक्षांमध्ये उच्च कामगिरी करतात, ते प्रत्यक्षात स्वतःच्या बौद्धिक बळावर जेव्हा स्वतंत्र परीक्षा देतात तेव्हा मागे पडतात. कारण, जे कष्ट मेंदूने स्वतः करायला हवे होते, ते सगळे कष्ट माणसाने आता मशीन किंवा अल्गोरिदमच्या स्वाधीन करून टाकले आहेत. शिक्षण आणि तंत्रज्ञान यांच्यातील हाच तो सर्वात सूक्ष्म आणि महत्त्वाचा फरक आहे, ज्याकडे आपण दुर्लक्ष करू शकत नाही.
एखाद्या विद्यार्थ्याला एखादी कठीण समस्या सोडवण्यात वेळ लागत असेल, आणि वाटेत अडचणी येत असतील, तर तोच खरा शिक्षणाचा गाभा असतो. एखाद्या कठीण समस्येवर दीर्घकाळ विचार करणे, चुका करणे, पुन्हा प्रयत्न करणे, नवनवीन मार्ग शोधणे, पुस्तके चाळणे, शिक्षकांशी चर्चा करणे आणि शेवटी स्वतःच्या बुद्धिमत्तेने योग्य उत्तरापर्यंत पोहोचणे ही शिकण्याची अत्यंत स्वाभाविक आणि सुंदर प्रक्रिया आहे. जर एआयने ती कठीण परिस्थिती किंवा संघर्ष आधीच संपवून थेट तयार उत्तर विद्यार्थ्याच्या हातात दिले, तर तो विद्यार्थी त्या उत्तरापर्यंत पोहोचण्याच्या संपूर्ण बौद्धिक यात्रेपासून वंचित राहील. याचा अर्थ असा होतो की, खरा धोका एआयच्या अस्तित्वामुळे नसून, त्याच्या अतिशय अकाली आणि अविवेकी वापरामुळे मानवी मेंदूच्या विकासाला लागणारी खीळ हा आहे. त्यामुळे लहान मुले आणि शाळकरी विद्यार्थी यांच्या बाबतीत एक निश्चित लक्ष्मण रेषा आखणे अत्यंत गरजेचे ठरते. लहान वयात मुलांची भाषा, स्मरणशक्ती, तार्किक क्षमता, कल्पकता आणि सामाजिक कौशल्ये नैसर्गिकरीत्या विकसित होत असतात. त्यांना शिक्षकांशी थेट प्रश्न विचारण्याची, सहकाऱ्यांशी वैचारिक मतभेद असतानाही चर्चा करण्याची, हाताने कागदावर लिहून सराव करण्याची आणि कधीकधी उत्तर चुकल्यामुळे येणाऱ्या लज्जेचा अनुभव घेत सुधारणा करण्याची गरज असते. या सर्व गोष्टी मिळूनच परिपूर्ण शिक्षण बनते.
तांत्रिक प्रगतीच्या मार्गावर वाटचाल करताना काही देशांनी यावर अत्यंत संतुलित मार्ग काढण्यास सुरुवात केली आहे. उदाहरणार्थ, ऑस्ट्रेलियाने नुकतीच शाळांसाठी एक राष्ट्रीय एआय नियमावली तयार केली आहे, ज्यामध्ये शिक्षण आणि शिकण्याच्या प्रक्रियेत मानवी मूल्यांची जपणूक, सामाजिकता, पारदर्शकता, निष्पक्षता, जबाबदारी आणि विद्यार्थ्यांच्या वैयक्तिक गोपनीयतेची (Privacy) सुरक्षा यांसारख्या मुद्द्यांना सर्वोच्च प्राधान्य देण्यात आले आहे. याच धर्तीवर ब्रिटनच्या शिक्षण विभागाने शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये एआयच्या सुरक्षित वापरासाठी डेटाचे नियमन आणि बौद्धिक संपदा अधिकारांसारख्या गंभीर मुद्द्यांवर प्रशिक्षण साहित्य उपलब्ध करून दिले आहे. याचा अर्थ असा होतो की, आता चर्चा फक्त ‘एआय पाहिजे की नको’ या जुन्या भूमिकेवर थांबलेली नाही, तर प्रश्न असा निर्माण झाला आहे की, कोणत्या वयात, किती प्रमाणात आणि कुणाच्या देखरेखीखाली एआयचा वापर शैक्षणिक क्षेत्रात केला जावा? भारतासारख्या विशाल लोकशाही देशातही आज याच धर्तीवर एका राष्ट्रीय शैक्षणिक एआय धोरणाची तातडीने आवश्यकता निर्माण झाली आहे.
प्राथमिक शिक्षणाच्या प्राथमिक स्तरावर मानवी संवाद, वाचन-लेखन, साधी गणितीय गणना आणि स्वतंत्र विचार करण्याची क्षमता विकसित करण्यावर सक्तीने भर दिला पाहिजे. कारण या वयात पाया पक्का होणे सर्वात महत्त्वाचे असते. त्यानंतर माध्यमिक स्तराच्या टप्प्यावर हळूहळू एआय साक्षरता आणि त्याचे तांत्रिक नियम समजून घेण्यास सुरुवात व्हावी, परंतु तिथेही थेट तयार उत्तरे समोर आणण्याऐवजी एआयच्या मर्यादा, त्याचे धोके आणि त्यामागील तांत्रिक बाजू सविस्तरपणे समजावून सांगणे गरजेचे आहे. उच्च शिक्षणाच्या पातळीवर मात्र एआयचा शिक्षक-नियंत्रित आणि सुयोग्य वापर व्हावा, मात्र त्याच वेळी विद्यापीठ स्तरावर या नवीन तंत्रज्ञानामुळे जुन्या मूल्यमापन प्रणाली आणि परीक्षा पद्धतींमध्ये मोठे बदल करण्याची आवश्यकता आहे. या संपूर्ण परिवर्तनाच्या केंद्रबिंदूत नेहमी ‘शिक्षक’च असला पाहिजे, त्याला कधीही वर्गाच्या किंवा व्यवस्थेच्या बाजूला फेकता कामा नये. तंत्रज्ञान विद्यार्थ्यांसमोर नवनवीन उपाय किंवा माहितीचे ढीग आणून ठेवू शकते, पण विद्यार्थ्यांच्या मनात विचार, कुतूहल आणि जिज्ञासा निर्माण करण्याचे एकमेव काम केवळ एक संवेदनशील शिक्षकच करू शकतो. ज्या दिवशी शिक्षण प्रणाली हा साधा आणि महत्त्वाचा नियम पूर्णपणे विसरून जाईल, त्या दिवशी खरी भीती एआय किती बुद्धिमान झाला आहे याची नसून, आपण मानवाने स्वतःला बुद्धिमान बनवण्यासाठी किती मोजकेच मार्ग आणि संधी उघड्या ठेवल्या आहेत याची असेल.
