अंधाराची ८० वर्षे संपली; अलिबागच्या खुटेगाव आदिवासी वाडीत अखेर प्रकाश रुजला!

-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव

स्वातंत्र्याच्या ८० वर्षे उलटूनही आपल्या देशात आणि राज्यामध्ये अशा अनेक आदिवासी वाड्या-पाड्या आहेत, जिथे अद्यापही विकासाचा खरा सूर्य उगवलेला नाही. आधुनिकतेच्या आणि डिजिटल युगाच्या कितीही गोष्टी आपण करत असलो, तरी मूलभूत सुविधांपासून कोसो दूर असलेल्या या वस्त्या आजही अंधाराच्या आणि प्रवासाच्या अभावाच्या गर्तेत जीवन जगण्यास विवश आहेत. वीज, रस्ते, पाणी, शिक्षण आणि आरोग्य या मानवाच्या मूलभूत गरजा आहेत. मात्र, देशाच्या स्वातंत्र्यापासून ते आजपर्यंत अनेक दशके उलटून गेली तरीही अनेक दुर्गम भागातील आदिवासी बांधवांना या प्राथमिक सुविधांसाठी संघर्ष करावा लागत आहे. अलीकडेच अलिबाग तालुक्यातील कुर्डू्स येथील खुटेगाव आदिवासी वाडीमध्ये तब्बल ऐंशी वर्षांनंतर विजेचा प्रकाश पोहोचला आणि त्यानंतर तेथील आदिवासी बांधवांनी जो आनंद साजरा केला, तो केवळ एका वाडीत वीज आल्याचा आनंद नसून तो अनेक दशकांच्या अंधारातून बाहेर पडल्याचा एक मोठा ऐतिहासिक क्षण होता. खुटेगाव वाडीतील या घटनेने संपूर्ण राज्याचे लक्ष वेधून घेतले आहे आणि याद्वारे आपल्याला एका गंभीर वास्तवाची जाणीव करून दिली आहे की, अशा अनेक आदिवासी वाड्या अजूनही आहेत, ज्या केवळ वीजेशिवाय नव्हे तर पक्क्या रस्त्यांविनाही वंचित आहेत आणि तेथेही लवकरात लवकर विकासाचा प्रकाश पडला पाहिजे.

स्वातंत्र्योत्तर काळात देशाने औद्योगिक, वैज्ञानिक आणि तांत्रिक क्षेत्रात प्रचंड प्रगती केली आहे. चंद्रावर पाऊल ठेवण्यापासून ते अत्याधुनिक उपग्रहांचे प्रक्षेपण करण्यापर्यंत आपण मजल मारली आहे. परंतु, या सर्व प्रगतीच्या झगमगाटात आजही आपल्याच देशातील काही नागरिक, विशेषतः आदिवासी बांधव, मूलभूत सुविधांच्या प्रतीक्षेत आहेत हे आपले दुर्दैव म्हणावे लागेल. सूर्य मावळल्यानंतर संपूर्ण वाडी अंधाराच्या काळ्याकुट्ट छायेत जाणे, ही येथील रोजची जीवनशैली बनली होती. वीज ही आजच्या काळात सामान्य माणसाच्या जगण्याचा एक अविभाज्य भाग बनली आहे. प्रत्येक घरात लख्ख प्रकाश असणे, मुलांच्या अभ्यासासाठी वीज असणे, रात्री-अपरात्री आरोग्याची कोणतीही अडचण आल्यास उपचारासाठी प्रकाश असणे हे अतिशय साधे आणि हक्काचे अधिकार आहेत. परंतु, खुटेगाव वाडीसारख्या अनेक ठिकाणी पिढ्यानपिढ्या लोकांच्या नशिबी अंधारच आला होता. विद्यार्थी अंधाऱ्या खोलीत कंदिलाच्या किंवा चिमणीच्या प्रकाशात अभ्यास करत होते, ज्याचा त्यांच्या डोळ्यांवर आणि आरोग्यावर वाईट परिणाम होत होता. महिलांना पाण्यासाठी किंवा इतर घरकामासाठी रात्री-बेरात्री अनेक अडचणींना सामोरे जावे लागत होते. जेवणाची तयारी करताना किंवा जंगली जनावरांचा धोका असताना अंधारात वावरणे हा त्यांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनला होता. या सर्व समस्यांमध्ये भर म्हणून, अनेक आदिवासी वाड्यांपर्यंत पोहचण्यासाठी पक्के रस्तेच नसल्यामुळे पावसाळ्यात किंवा आणीबाणीच्या प्रसंगी रुग्णांना खाटेवरून किंवा झोळी करून मुख्य रस्त्यापर्यंत वाहून न्यावे लागल्याची heartbreaking उदाहरणे पाहायला मिळतात. रस्ते आणि दळणवळणाच्या साधनांअभावी या वाड्यांचा बाह्य जगाशी संपर्क तुटलेला असतो. अशा परिस्थितीत जेव्हा एखादा विकास आपल्या दारात येतो, तेव्हा त्याचे महत्त्व किती मोठे असते, हे खुटेगावच्या आनंदावरून दिसून येते.

अलिबाग तालुक्यातील कुर्डू्स डोंगरमाथ्यावर वसलेली खुटेगाव आदिवासी वाडी हा याच वास्तवाचा एक ज्वलंत पुरावा आहे. स्वातंत्र्याची ऐंशी वर्षे उलटून गेल्यावरही या वाडीतील घरांमध्ये कधीही विजेचा दिवा लागला नव्हता. येथील ग्रामस्थांनी आयुष्याची अनेक वर्ष अंधारात काढली. वीज नसतानाचे त्यांचे जीवन अतिशय वेदनादायी आणि संघर्षाचे होते. एरवी इतरांसाठी अत्यंत साधी गोष्ट असलेली वीज, खुटेगावच्या रहिवाशांसाठी एक स्वप्नच बनून राहिली होती. प्रत्येक निवडणुकीत आश्वासने मिळायची, मात्र ती कागदावरच राहायची. अशातच जेव्हा अलिबागचे आमदार महेंद्र दळवी यांच्या विशेष प्रयत्नातून आणि पाठपुराव्यातून खुटेगावपर्यंत वीज पोहोचवण्यात आली, आणि घरोघरी वीज मिटर बसवण्यात आले, तेव्हा त्या वाडीतील चित्रच पालटून गेले. अनेक वर्षे अंधारात राहिलेल्या घरांमध्ये जेव्हा पहिल्यांदा विजेचा प्रकाश पसरला, तेव्हा ग्रामस्थांच्या डोळ्यात आनंदाश्रू तरळले. हा क्षण त्यांच्यासाठी अत्यंत भावनिक आणि ऐतिहासिक होता. घरातील दिवा पेटल्याचे दृश्य पाहताना लहानांपासून थोरांपर्यंत प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर एक वेगळाच आनंद झळकत होता. संपूर्ण वाडी एकत्र आली, एकमेकांना मिठी मारली, गाणी गात आणि नाचत हा आनंदोत्सव साजरा करण्यात आला. हा केवळ वीज जोडणीचा कार्यक्रम नव्हता, तर तो ऐंशी वर्षांच्या प्रतीक्षेचा अंत आणि एका नवीन आयुष्याची सुरुवात होती. परंतु, वीजेप्रमाणेच अजूनही अनेक वाड्यांपर्यंत वाहनांची ये-जा करण्यासाठी रस्ते न झाल्यामुळे येण्या-जाण्यासाठी डोंगरदऱ्यांमधून पायपीट करावी लागते, ही वस्तुस्थिती बदलण्याची नितांत गरज आहे.

खुटेगावच्या या उदाहरणावरून आपल्याला हे लक्षात घेतले पाहिजे की, केवळ एक वाडी प्रकाशमय झाली म्हणून आपले काम संपत नाही. महाराष्ट्रात आणि संपूर्ण देशात अशा शेकडो आदिवासी वाड्या आणि पाड्या आहेत, ज्या आजही विजेच्या तसेच पक्क्या रस्त्यांच्या प्रतीक्षेत आहेत. अनेक डोंगरदऱ्यांमध्ये, जंगलांमध्ये आणि दुर्गम भागात राहणारे आदिवासी बांधव आजही आधुनिक जगापासून दूर अंधारात आणि दळणवळणाच्या सुविधांविना जीवन जगत आहेत. त्यांच्यापर्यंत वीज, रस्ते, आरोग्य आणि शिक्षणासारख्या सुविधा पोहोचवणे ही सरकारची, प्रशासनाची आणि पर्यायाने संपूर्ण समाजाची नैतिक जबाबदारी आहे. जोपर्यंत शेवटच्या घटकापर्यंत, शेवटच्या वाडीपर्यंत विकासाचा प्रकाश पोहोचत नाही, तोपर्यंत खरी प्रगती झाली असे आपल्याला म्हणता येणार नाही. विकासाची गंगा ही शहरांपुरती किंवा मोठ्या गावांपुरती मर्यादित राहता कामा नये, तर तिचा प्रवाह प्रत्येक शेवटच्या माणसाच्या दारापर्यंत आणि प्रत्येक वाडीपर्यंत पोहोचला पाहिजे. रस्ते नसल्यामुळे शिक्षणासाठी बाहेर पडणाऱ्या मुलांना किंवा गर्भवती महिलांना होणारा त्रास आपण थांबवला पाहिजे. आदिवासी हा या देशाचा मूळ रहिवासी आहे आणि या देशाच्या संस्कृतीचा व इतिहासाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. त्यांच्या जीवनात परिवर्तन घडवून आणणे हे आपले कर्तव्य आहे.

जेव्हा एखाद्या वाडीत वीज पोहोचते आणि रस्ते होतात, तेव्हा केवळ घरे प्रकाशमय होत नाहीत, तर तेथील लोकांचे भविष्यही उजळून निघते. खुटेगाव वाडीतील मुलांच्या उदाहरणावरून हे स्पष्ट होते कि, वीज आल्यामुळे त्यांच्या शिक्षणाला एक नवी दिशा मिळणार आहे. आता मुलांना रात्रीच्या वेळी अभ्यास करण्यासाठी अंधाराशी संघर्ष करावा लागणार नाही. त्यांच्या गुणवत्तेला आणि बुद्धिमत्तेला वाव मिळण्यासाठी अनुकूल वातावरण तयार झाले आहे. तसेच, महिलांच्या दैनंदिन जीवनातील संघर्ष कमी होईल. अन्नधान्य तयार करणे, रात्रीच्या वेळी पाण्याची सोय करणे किंवा इतर घरगुती कामे करणे सुलभ होईल. जर याच वाड्यांपर्यंत उत्तम रस्तेही झाले, तर दळणवळण सुलभ होईल, वेळेवर आरोग्य सुविधा मिळतील आणि शेतमाल बाजारात नेणे सोपे होईल. वृद्धांच्या आरोग्याची काळजी घेणे सोपे होईल आणि आपत्कालीन प्रसंगी तातडीने मदत मिळवणे सुलभ होईल. वीज आल्यामुळे या आदिवासी कुटुंबांसाठी विकासाच्या नव्या पर्वाची सुरुवात झाली आहे, असा विश्वास तेथील नागरिकांनी व्यक्त केला आहे. हाच विश्वास आपल्याला राज्यातील इतर आदिवासी वाड्यांमध्येही निर्माण करायचा आहे, जिथे अद्यापही रस्त्यांच्या अभावामुळे विकास पोहोचलेला नाही.

यासाठी शासन स्तरावरून अधिक वेगाने आणि प्रभावीपणे पावले उचलण्याची गरज आहे. प्रशासकीय यंत्रणेने लालफितीचा कारभार बाजूला सारून दुर्गम भागातील रस्ते आणि वीजेच्या योजनांची अंमलबजावणी त्वरित केली पाहिजे. वन विभागाच्या परवानगीची अडचण असो किंवा डोंगराळ भौगोलिक परिस्थितीचे आव्हान असो, त्यावर मार्ग काढून प्रत्येक वाडीपर्यंत रस्ते आणि विकास पोहोचवणे शक्य आहे, हे खुटेगावच्या उदाहरणाने सिद्ध केले आहे. लोकप्रतिनिधींनी आणि शासकीय अधिकाऱ्यांनी केवळ कागदोपत्री पाहणी न करता प्रत्यक्ष ग्राउंडवर जाऊन अशा वाड्यांच्या रस्ते व वीजेच्या समस्या समजून घेतल्या पाहिजेत आणि युद्धपातळीवर उपाययोजना केल्या पाहिजेत. सामाजिक संस्था आणि नागरिकांनीही पुढे见 येऊन प्रशासनाला यात सहकार्य केले पाहिजे. रस्ते आणि वीज आल्यानंतर अनेक आर्थिक आणि व्यावसायिक संधीही या वाड्यांमध्ये निर्माण होऊ शकतात. लघुउद्योग, कुटीर उद्योग किंवा शेतीपूरक व्यवसायांना गती मिळू शकते, ज्यामुळे आदिवासी बांधवांचे आर्थिक जीवनमान उंचावण्यास मदत होईल.

अंधाराकडून प्रकाशाकडे नेणारा आणि दळणवळणाच्या वाटा उघडणारा हा प्रवास केवळ एका वाडीपुरتا मर्यादित राहू नये. ‘अशा अनेक आदिवासी वाड्या आहेत, तेथेही प्रकाश आणि पक्के रस्ते पोहोचले पाहिजेत’ हा केवळ एक नारा न राहता ती एक लोकचळवळ बनली पाहिजे. खुटेगावच्या आदिवासी बांधवांच्या चेहऱ्यावर जो आनंद आणि आत्मविश्वासाची चमक आपण पाहिली, तीच चमक महाराष्ट्रातील प्रत्येक आदिवासी वाडीतील बालकांच्या आणि ज्येष्ठांच्या चेहऱ्यावर आली पाहिजे. स्वातंत्र्याची ऐंशी वर्षे उलटल्यानंतरही जर कुणाला दिव्याच्या प्रकाशाasi किंवा जाण्या-येण्यासाठी रस्त्यासाठी इतकी प्रतीक्षा करावी लागत असेल, तर ही आपल्यासाठी आत्मपरीक्षणाची वेळ आहे. चला, आपण सर्वजण मिळून हा संकल्प करूया की, महाराष्ट्रातील प्रत्येक डोंगरदरीत, प्रत्येक आदिवासी वाडीत रस्ते, वीज आणि विकासाचा सूर्य अखंडपणे चमकेल, आणि प्रत्येक घर विजेच्या प्रकाशाने उजळून निघेल. हाच खरा स्वाभिमानी आणि सर्वसमावेशक विकासाचा पाया असेल, जो आपल्या राज्याला आणि देशाला खऱ्या अर्थाने समृद्ध बनवेल.