वणव्यांमुळे उद्ध्वस्त होणारी जैवविविधता कशी राखाल?

-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव

निसर्गाची हिरवीगार चादर अंगाखांद्यावर मिरवणारा, गड-किल्ल्यांच्या गौरवशाली इतिहासाची साक्ष देणारा आणि जैवविविधतेने समृद्ध असलेला आपला रायगड जिल्हा आज एका गंभीर आणि आव्हानात्मक समस्येच्या उंबरठ्यावर उभा आहे. वर्षाऋतूची सांगता झाल्यानंतर आणि हिवाळ्याची चाहूल लागताच निसर्गाचे सौंदर्य खुलू लागते, परंतु याच काळात मानवी दुर्लक्षामुळे आणि काही वेळा बेजबाबदारपणामुळे महाराष्ट्राच्या या मुकुटमणीला वणव्यांची भीषण बाधा होते. रायगड जिल्ह्यातील जंगले, वन्यजीव आणि दुर्मिळ वनसंपदा यांना वणव्यांमुळे दरवर्षी होणारे नुकसान केवळ पर्यावरणाची हानी नसून ती मानवी अस्तित्वासमोर उभी ठाकलेली एक मोठी धोक्याची घंटा आहे. महाड आणि पोलादपूर तालुक्यांतील जंगलांचे रक्षण करण्यासाठी महाड वनविभाग आणि पंचायत समितीने हाती घेतलेली संयुक्त जनजागृती मोहीम ही काळाची गरज आहे, परंतु ही मोहीम केवळ एका तालुक्यापुरती मर्यादित न राहता संपूर्ण रायगड जिल्ह्यात जनआंदोलनाचे रूप धारण केली पाहिजे, तरच आपल्या वसुंधरेचा हा अमूल्य वारसा सुरक्षित राहू शकेल.

निसर्गाच्या अथांग पसरलेल्या पटलावर जंगले ही फुफ्फुसाचे काम करतात. शुद्ध हवा, पाण्याचे स्त्रोत, औषधी वनस्पती आणि अनेकविध वन्यजीवांचा अधिवास या जंगलांवर अवलंबून असतो. मात्र, जेव्हा मानवी हातांनी लावलेली किंवा अनवधानाने पसरलेली आग जंगलाला भस्मसात करते, तेव्हा केवळ झाडेच जळत नाहीत, तर त्या जंगलाचा संपूर्ण श्वास गुदमरतो. महाड तालुक्याचा विचार केला तर येथे सुमारे चौदा हजार हेक्टर क्षेत्रावर अफाट जंगल पसरले आहे. आश्चर्याची आणि चिंतेची गोष्ट म्हणजे, या एकूण क्षेत्रापैकी केवळ सात टक्के क्षेत्रच थेट वनविभागाच्या मालकीचे आहे, तर उर्वरित अथांग वनक्षेत्र हे खासगी जमिनींवर पसरलेले आहे. याचा सरळ अर्थ असा होतो की, जंगलाचे रक्षण ही केवळ शासकीय यंत्रणेची किंवा वनविभागाची नैतिक किंवा कायदेशीर जबाबदारी नसून ती जमीनमालक, शेतकरी आणि प्रत्येक ग्रामस्थाची सामूहिक जबाबदारी आहे. जोपर्यंत खासगी मालकीच्या जमिनीवर असणाऱ्या जंगलांबाबत मालक आणि नागरिक संवेदनशील होत नाहीत, तोपर्यंत वणव्यांच्या राक्षसी ज्वाळांना रोखणे अशक्यप्राय ठरेल.

वणवे लागण्याच्या कारणांचा शोध घेतला तर आपल्या लक्षात येईल कि, यामागे बहुतांश वेळा मानवी अशिक्षितपणा, अजाणता किंवा काही वेळा अतिशय क्षुल्लक गैरसमज असतात. आपल्या शेतकरी बांधवांचे जीवन हे शेतीशी आणि निसर्गाशी जोडलेले असते. भातशेतीची कापणी झाल्यानंतर शेतात उरलेला कचरा, पालापाचोळा किंवा खताचे अवशेष नष्ट करण्यासाठी अनेक शेतकरी शेतातच सर्रास आग लावतात. ही शेतातील तण किंवा अवशेष जाळताना लावलेली लहानशी ठिणगी अनेकदा अनियंत्रित होते. वाऱ्याच्या वेगासोबत ही आग शेताच्या बांधावरून थेट लगतच्या जंगलात प्रवेश करते आणि काही क्षणांतच वणव्याचे रूप धारण करते. अनेकदा ही आग नियंत्रणाबाहेर जाऊन मैलोन्मैल पसरते आणि प्रचंड मोठी वनसंपदा खाक करते. निसर्गाचे संतुलन बिघडवणारी ही एक अत्यंत घातक प्रवृत्ती आहे. जमिनीची सुपीकता वाढवण्याच्या किंवा साफसफाईच्या नावाखाली शेतात पेटवलेला हा वनवा केवळ तण नाही तर अनेक सजीवांचे आयुष्य खाऊन टाकतो.

जंगलात लागणाऱ्या या वणव्यांमुळे होणारे नुकसान केवळ वनविभागाच्या आकडेवारीत मोजता येत नाही. याचे दुष्परिणाम अत्यंत दूरगामी आणि घातक असतात. जंगलात राहणारे ससे, तरस, कोल्हे, सर्प, विविध प्रजातींचे पक्षी आणि अनेक मुके जीव या आगीत जिवंत जळून जातात. जे जीव पळून जाण्यात यशस्वी होतात, त्यांचे अधिवास नष्ट झाल्यामुळे ते मानवी वस्त्यांकडे धाव घेतात, ज्यामुळे मानव आणि वन्यजीव संघर्ष वाढीस लागतो. तसेच जंगलातील दुर्मिळ वनस्पती, औषधी वनस्पती आणि नव्याने रुजणारी रोपे नष्ट होतात. जमिनीची धूप थांबवणारी मुळे जळाल्यामुळे पावसाळ्यात माती वाहून जाते, ज्यामुळे जलस्रोतांचे आटणे सुरू होते. भूजल पातळी खालावते आणि पर्यावरणाचा समतोल ढासळतो. ज्या रायगड जिल्ह्यात पाऊस चांगला पडतो, तिथेच जर जंगले नष्ट झाली, तर पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न तीव्र स्वरूप धारण करू शकतो. त्यामुळे वणवा ही केवळ एका दिवसाची दुर्घटना नसून ती संपूर्ण परिसंस्थेच्या विनाशाची सुरुवात असते.

या पार्श्वभूमीवर महाड वनविभाग आणि पंचायत समितीने उचललेले पाऊल अत्यंत स्तुत्य आणि मार्गदर्शक आहे. या मोहिमेअंतर्गत गावोगावी जाऊन ग्रामस्थांना वणवे टाळण्यासाठी घ्यावयाची काळजी, जंगलातील आगीची तात्काळ माहिती देण्याचे महत्त्व आणि वन्यजीवांच्या संरक्षणाची निकड पटवून दिली जात आहे. ग्रामस्थांना विश्वासात घेऊन वनसंपदा वाचवण्यासाठी प्रशासनासोबत नागरिकांनी सक्रिय सहभाग घ्यावा, असे आवाहन केले जात आहे. मात्र, ही मोहीम कागदावर किंवा केवळ काही ठराविक गावांपुरती मर्यादित राहून चालणार नाही. रायगड जिल्ह्यातील प्रत्येक ग्रामपंचायतीने, प्रत्येक वाडीवस्तीने यामध्ये स्वतःहून पुढे आले पाहिजे. यासाठी ग्रामपंचायतींची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरते. वनविभागाने केलेल्या सूचनेनुसार प्रत्येक ग्रामपंचायतीने आपापल्या पातळीवर ‘फायर ब्लोअर’ मशीन उपलब्ध ठेवणे काळाची गरज आहे. आगीची दुर्घटना घडल्यास तात्काळ प्रतिसाद देण्यासाठी अशी उपकरणे आणि स्थानिक युवकांची तरुण टीम गावात तयार असणे आवश्यक आहे.

तसेच स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी, विशेषतः जिल्हा परिषदेने आणि पंचायत समितीने यासाठी योग्य तो निधी उपलब्ध करून देणे गरजेचे आहे. आवश्यकतेनुसार ग्रामपंचायतींना विशेष अनुदान देऊन वनसंरक्षणाची उपकरणे खरेदी करण्यासाठी व जनजागृतीचे फलक लावण्यात मदत केली पाहिजे. या मोहिमेच्या माध्यमातून वनविभाग आणि पंचायत समितीचे अधिकारी आता दररोज चार ते पाच ग्रामपंचायतींना प्रत्यक्ष भेट देऊन वणवा प्रतिबंध, जंगल संरक्षण आणि वन्यजीव संवर्धनाबाबत ग्रामस्थांमध्ये प्रबोधन करणार आहेत. हे केवळ शासकीय काम नसून हे एक सामाजिक यज्ञ आहे, ज्यामध्ये प्रत्येकाने आहुती देणे गरजेचे आहे. ग्रामस्थांनी आपल्या शेतातील अवशेष जाळताना विशेष काळजी घेतली पाहिजे, वाऱ्याचा वेग आणि दिशा पाहूनच निर्णय घेतला पाहिजे आणि आग जंगलाच्या दिशेने सरकणार नाही, याची खबरदारी घेतली पाहिजे.

ग्रामपातळीवर तंटामुक्त समित्या किंवा ग्रामविकास समित्या असतात, त्याच धर्तीवर आता प्रत्येक गावात ‘वनरक्षण वणवा प्रतिबंधक समिती’ स्थापन करण्याची वेळ आली आहे. या समित्यांनी ज्या भागात वणव्यांचे प्रमाण जास्त आहे, त्या संवेदनशील क्षेत्रांवर विशेष नजर ठेवावी. उन्हाळ्याच्या दिवसांमध्ये किंवा हिवाळ्यात जेव्हा गवत सुकलेले असते, तेव्हा जंगलाच्या परिसरात फिरताना बिडी, सिगारेट किंवा पेटत्या काड्या फेकू नयेत, याबाबत तरुणांमध्ये जनजागृती केली पाहिजे. लहान मुलांमध्येही निसर्गाबद्दलची आपुलकी निर्माण करून त्यांना वणव्यांच्या दुष्परिणामांविषयी शाळेच्या माध्यमातून शिकवले पाहिजे. शाळा, महाविद्याल्ले, तरुण मंडळे आणि महिला बचत गट यांच्या सहभागाशिवाय ही चळवळ जनआंदोलन बनू शकत नाही.

शिवछत्रपतींच्या पावन भूमीत आपण राहतो. ज्या राजाने निसर्गाचा आणि प्रजेचा आदर करण्याचे तत्त्व शिकवले, त्याच मातीत आज आपली जंगले बेजबाबदारपणाने जळताना पाहणे आपल्या संस्कृतीला शोभणारे नाही. गड-किल्ल्यांच्या पायथ्याशी असणारी ही घनदाट जंगले केवळ लाकूड किंवा उत्पन्नाचे साधन नसून तो रायगडचा जिल्ह्याचा मानबिंदू आहे. जर ही जंगलेच उरली नाहीत, तर गड-किल्ल्यांचे सौंदर्य आणि त्यांचे महत्त्व मातीमोल होईल. पावसाळ्यात कोसळणाऱ्या धारांना धरून ठेवणाऱ्या या वनसंपदेचे रक्षण करणे हे आपले प्रत्येकाचे आद्यकर्तव्य आहे.

या संपूर्ण मोहिमेचे यश केवळ प्रशासनाच्या धावपळीवर अवलंबून नसून रायगडच्या तमाम जनतेच्या मानसिकतेच्या परिवर्तनावर अवलंबून आहे. जेव्हा शेतकरी स्वतःहून शेतातील कचरा न जाळता त्याचे कंपोस्ट खत तयार करण्याचा पर्याय निवडेल, जेव्हा तरुण वर्ग जंगलात आग लागल्याचे समजताच स्वतःहून विझवण्यासाठी धावून जाईल, जेव्हा प्रत्येक ग्रामपंचायत आपल्या हद्दीतील एका झाडाचे रक्षण करण्यासाठी कंबर कसेल, तेव्हा खऱ्या अर्थाने ही जनजागृती मोहीम यशस्वी होईल. रायगड जिल्ह्याच्या कानाकोपऱ्यात, प्रत्येक वाडीत आणि प्रत्येक पाड्यावर वणवामुक्तीचा हा संदेश पोहोचला पाहिजे.