अलिबागच्या अस्मितेवर घाव घालणाऱ्या सयाजी शिंदेंचा तो संतापजनक उपरोधिकपणा नेमके कशाचे द्योतक? 

-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव

निसर्ग आणि पर्यावरणाविषयी निस्सीम प्रेम बाळगून, महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात जाऊन रोपांची लागवड करणे, वृक्षारोपणाचे महत्त्व पटवून देणे आणि हिरवेगार रान उभे करण्यासाठी धडपडणे हे अभिनेते सयाजी शिंदे यांचे कार्य खऱ्या अर्थाने कौतुकास्पद राहिले आहे. सिनेमे आणि ग्लॅमरच्या दुनियेपासून दूर जात त्यांनी मातीशी घट्ट नाते जोडले, झाडांना आपले मित्र मानले आणि सामान्य माणसाला पर्यावरणाचे महत्त्व पटवून दिले. त्यांच्या या पर्यावरणप्रेमी प्रतिमेमुळेच महाराष्ट्रातील लाखो तरुणांच्या मनात त्यांच्याबद्दल प्रचंड आदर निर्माण झाला आहे. मात्र, अलीकडेच सोशल मीडियावर व्हायरल झालेल्या एका व्हिडिओमध्ये त्यांनी वापरलेली भाषा आणि दिलेले उदाहरण त्यांच्या या प्रतिमेला आणि सामाजिक संवेदनशीलतेला मोठा धक्का देणारे ठरले आहे. “आम्ही अलिबागवरून आलोय का?” या आशयाचे त्यांचे खिल्ली उडवणारे वक्तव्य केवळ एका अभिनेत्याची सहज प्रतिक्रिया नसून, ते एका विशिष्ट मानसिकतेचे आणि सखोल ज्ञानाच्या अभावाचे लक्षण ठरते, त्याचा विरोध करावा तेवढा थोडा आहे.

जेव्हा एखादी व्यक्ती सार्वजनिक जीवनात वावरते आणि विशेषतः पर्यावरण किंवा समाजप्रबोधनासारख्या संवेदनशील विषयांवर काम करते, तेव्हा तिच्या प्रत्येक शब्दामागे एक वजन आणि सामाजिक जाणीव असणे अपेक्षित असते. सयाजी शिंदे यांच्यासारख्या प्रगल्भ अभिनेत्याने एखाद्या विशिष्ट भागाला किंवा शहराला लक्ष्य करून केलेले वक्तव्य त्यांच्या अज्ञानाचा आणि अर्धवट ज्ञानाचा पर्दाफाश करते. अलिबाग हे केवळ मुंबईच्या जवळ असलेले एक सुंदर पर्यटन स्थळ नाही, तर तो रायगड जिल्ह्यातील एक ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि राजकीयदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा प्रदेश आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पदस्पर्शाने आणि हिंदवी स्वराज्य स्थापनेच्या इतिहासाने पावन झालेली ही रायगड जिल्ह्याची भूमी महाराष्ट्राच्या अस्मितेचा कणा आहे. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्यासारख्या पराक्रमी आरमार प्रमुखांचे कार्यक्षेत्र आणि कुलाबा किल्ल्यासारखा ऐतिहासिक वारसा अलिबागला लाभलेला आहे. या मातीतून पुढे आलेले अनेक स्वातंत्र्यसेनानी आणि थोर महापुरुष, या सर्वांच्या पदस्पर्शाने अलिबागचा इतिहास समृद्ध झाला आहे. एवढेच नव्हे तर, भारताचे माजी लष्करप्रमुख जनरल अरुणकुमार वैद्य हे याच अलिबागचे सुपुत्र होते, ज्यांनी देशाच्या सुरक्षेत आणि संरक्षणात महत्त्वाची भूमिका बजावली. तसेच, कलेच्या प्रांतात जगप्रसिद्ध असलेले शिल्पकार नानासाहेब करमरकर हे अलिबाग तालुक्यातील सासवणे गावचेच होते, ज्यांच्या अप्रतिम शिल्पकलेने भारताचे नाव जगात उंचावले. विशेष म्हणजे, अलिबागची ही पुण्यभूमी इतकी समृद्ध आहे की, येथे दोन पद्मभूषण पुरस्कार प्राप्त विभूतींचा वारसा लाभला आहे आणि त्याचबरोबर, ज्यांच्यावर भारताला अभिमान आहे त्या देशाच्या सर्वोच्च अशा ‘भारतरत्न’ सन्मानाने विभूषित सचिन तेंडुलकर यांचे वडील, प्रा. रमेश तेंडुलकर याच अलिबागच्या मातीत राहत होते. त्यांचे नातेवाईक आजही अलिबागेत आहेत.  आमच्या याच मातीत बुद्धी आणि शक्ती दोन्हीचा संगम नांदला आहे, जिथे शौर्य, कला आणि सृजनशीलता दोन्हींचा मोठा वारसा लाभला आहे. अशा कर्तृत्ववान भूमीबद्दल अत्यंत उपरोधिक स्वरात बोलणे हे अत्यंत संतापजनक आहे, कारण हा केवळ अलिबागचा नाही तर इथल्या समृद्ध संस्कृतीचा अपमान आहे. स्वतःचे मत सिद्ध करताना अलिबागकरांना मध्ये विनाकारण मध्ये ओढून त्यांना मूर्ख समजण्याची ही प्रवृत्ती मूर्खपणाची, मनाला क्लेश देणारी आणि चीड आणणारी आहे.

आज केवळ ऐतिहासिक वारसाच नव्हे, तर आधुनिक भारताच्या नकाशावरही अलिबागने आपले एक वेगळे स्थान निर्माण केले आहे. देशातील आणि जगातील अनेक दिग्गज उद्योगपती, ख्यातनाम सेलिब्रिटी, प्रसिद्ध खेळाडू आणि बॉलीवूड व चित्रपट सृष्टीतील नामवंत अभिनेते आपली धावपळीची जीवनशैली मागे सोडून शांत आणि निसर्गरम्य वातावरणात राहण्यासाठी अलिबागला पसंती देत आहेत. मुंबईपासून जवळ आणि स्वच्छ समुद्रकिनारा लाभलेला हा परिसर आज मोठ्या प्रमाणावर उद्योगपती आणि सेलिब्रिटींचे आवडते आश्रयस्थान बनत चालला आहे, जिथे अनेक जण आपले फार्महाऊस आणि कायमस्वरूपी निवास्थाने उभारून स्थायिक होत आहेत. महाराष्ट्राच्या राजकारणात आणि समाजकारणात महत्त्वाचे योगदान देणारे अनेक दिग्गज राजकीय नेते याच रायगड जिल्ह्यामधून आणि अलिबाग परिसरातून पुढे आले आहेत, ज्यांनी राज्य आणि देशाच्या पातळीवर नेतृत्त्वाची धुरा सांभाळली आहे.

पर्यावरण संवर्धनाचे काम करताना केवळ झाडे लावणे आणि जमिनीवर माती टाकणे पुरेसे नसते. पर्यावरण हा विषय केवळ वनस्पतीशास्त्रापुरता मर्यादित नसून तो मानवी समाज, तिथली संस्कृती, तिथला भूगोल आणि तिथल्या स्थानिकांच्या जगण्याशी जोडलेला असतो. जेव्हा एखादी व्यक्ती पर्यावरणाचे काम हातात घेते, तेव्हा तिने त्या त्या प्रदेशच्या भौगोलिक आणि सांस्कृतिक वास्तवाचा सखोल अभ्यास करणे अपेक्षित असते. परंतु, जेव्हा प्रसिद्ध व्यक्ती अशा प्रकारच्या बेजबाबदार आणि भौगोलिकदृष्ट्या अज्ञानातून आलेली विधाने करतात, तेव्हा त्यांच्या एकूणच सामाजिक भूमिकेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होते. एका बाजूला पर्यावरणाचा संदेश देताना स्थानिक लोकांशी जोडले जाणे आवश्यक असते, तर दुसऱ्या बाजूला अशा वक्तव्यांमुळे लोकांच्या भावना दुखावल्या जातात आणि आदराचे स्थान हळूहळू कमकुवत होत जाते. झाडांवर प्रेम करणारी व्यक्ती जेव्हा मानवी संस्कृती आणि अस्मितेचा आदर करायला विसरते, तेव्हा तिच्या कार्याचे मोल कुठेतरी कमी होते.

या संपूर्ण प्रकरणातून एक मोठा धडा मिळतो की, प्रसिद्धीच्या शिखरावर पोहोचल्यानंतर माणसाने जमिनीवर पाय ठेवून बोलणे किती गरजेचे असते. सयाजी शिंदे यांनी ज्या तळमळीने महाराष्ट्रात वृक्षारोपणाची चळवळ उभी केली, ती अत्यंत वंदनीय आहे. त्यांच्या या कार्यामुळे अनेक पिढ्यांमध्ये पर्यावरणाविषयी गोडी निर्माण झाली आहे. परंतु, एका चुकीच्या वक्तव्याने किंवा विनाकारण वापरलेल्या उदाहरणाने त्या चांगल्या कार्यालाही गालबोट लागण्याची शक्यता निर्माण होते. महाराष्ट्रातील प्रत्येक जिल्हा, तालुका आणि गाव यांचे स्वतःचे वेगळेपण आणि स्वाभिमान आहे. मुंअन्य कारणांमुळे, कोणत्याही शहराला किंवा भागाला कमी लेखण्याची किंवा अज्ञानातून उपरोधिकपणे बोलण्याची ही वृत्ती महाराष्ट्राच्या पुरोगामी संस्कृतीला शोभणारी नाही. सयाजी शिंदे यांच्यासारख्या मोठ्या व्यक्तिमत्त्वाने आपल्या या वक्तव्यामागची चूक समजून घेऊन जाहीरपणे दिलगिरी व्यक्त करणे हे त्यांच्या मोठेपणाचे लक्षण ठरेल., निसर्गाचे रक्षण करताना माणसामाणसांमधील बंध जपण्याचे आणि सर्व क्षेत्रांचा समान आदर राखण्याचे भान जेव्हा सुटते, तेव्हा पर्यावरण प्रेमाचा तो दिखावा वाटू लागतो. सयाजी शिंदे यांनी आपल्या कृतीतून आणि विचारांमधून पुन्हा एकदा तो समजूतदारपणा दाखवावा आणि अज्ञानातून उद्भवलेल्या या वादावर पडदा टाकून पूर्वीप्रमाणेच एकसंधपणे पर्यावरणाच्या कार्यात स्वतःला झोकून द्यावे, हीच महाराष्ट्रातील तमाम जनतेची त्यांच्याकडून अपेक्षा आहे.