रूपेरी पडदा आणि बाप्पाचा उत्सव

-उमाजी म. केळुसकर / चित्रछाया

भारतीय समाज, संस्कृती आणि कला यांचा एकमेकांशी असलेला अनुबंध अत्यंत प्राचीन आणि गडद आहे. या त्रिगुणात्मक मिलाफाचे सर्वात देखणे, चैतन्यमयी आणि भव्य रूप पाहायला मिळते ते ‘गणेशोत्सव’ या महापर्वात. लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची पायाभरणी करून समाजाला एका सूत्रात बांधले, तर पुढे चालून भारतीय चित्रपटांच्या रूपेरी पडद्याने या उत्सवाचा सांस्कृतिक आणि भावनिक कॅनव्हास अधिकच समृद्ध केला. ‘सिनेमातला आणि सिनेमाबाहेरचा गणपती’ हा केवळ चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासातील एक अध्याय नसून, तो मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या जगण्याचा, तिच्या विश्वासाचा आणि असीम श्रद्धेचा जिवंत दस्तऐवज आहे. पडद्यावर साकारलेला गणपती रसिकांच्या मनात भक्तीचा आणि उत्साहाचा जल्लोष निर्माण करतो, तर कॅमेऱ्याच्या दिव्यांमागे, स्टुडिओच्या चार भिंतींत किंवा कलाकारांच्या वैयक्तिक आयुष्यात पूजला जाणारा गणपती चित्रपटसृष्टीला एक कौटुंबिक आणि भावनिक अधिष्ठान प्राप्त करून देतो. या दोन्ही रूपांचा प्रवास अत्यंत रंजक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या मौलिक असाच राहिलेला आहे.

मराठी चित्रपटसृष्टीचा विचार केला, तर गणेशोत्सवाचा आणि गणपती बाप्पाचा प्रभाव सुरुवातीच्या काळापासूनच दिसून येतो. ‘अन्नपूर्णा’ किंवा ‘शक्य ते सर्व’ अशा जुन्या चित्रपटांपासून सुरू झालेला हा प्रवास मराठी माणसाच्या दैनंदिन जीवनशैलीचे प्रतिबिंब पडद्यावर उमटवणारा होता. मराठी माणसाचे घर, त्याचा देव्हारा आणि त्याचा उत्सव गणपतीशिवाय पूर्ण होऊच शकत नाही; हीच संकल्पना मराठी चित्रपट निर्मात्यांनी आणि दिग्दर्शकांनी पडद्यावर जिवंत केली. जेव्हा आपण मराठीतील गणेशगीतांचा किंवा गणपतीवर आधारित चित्रपटांचा विचार करतो, तेव्हा ‘अष्टविनायक’ या चित्रपटाचा उल्लेख अपरिहार्य ठरतो. या चित्रपटाने केवळ अष्टविनायकाची महिमाच पडद्यावर आणली नाही, तर त्यातील गीते मराठी घराघरांत अमर केली. ‘प्रथम तुला वंदितो’, ‘तू सुखकर्ता तू दुःखहर्ता’ यांसारखी गाणी आज अनेक दशकांनंतरही तितक्याच ताजेपणाने आणि भक्तीभावाने ऐकली जातात. मराठी चित्रपटांनी गणपतीला केवळ कौटुंबिक उत्सवापुरते मर्यादित न ठेवता, त्याला एक सामाजिक आणि अध्यात्मिक परिमाण दिले.

पडद्यावरील उत्सवाचे चित्रण करताना कलाकारांचे आणि तंत्रज्ञांचे वैयक्तिक अनुभवही तितकेच रंजक आणि भावुक असतात. ‘फटाकडी’ चित्रपटाच्या चित्रीकरणादरम्यान घडलेला किस्सा या संदर्भात अत्यंत बोलका आहे. चित्रपटातील एका गाण्याच्या चित्रीकरणासाठी भव्य सेट उभारण्यात आला होता आणि तिथे गणपतीची मूर्ती स्थापन करण्यात आली होती. चित्रपटाचे चित्रीकरण संपले तरीही त्या मूर्तीची प्रतिष्ठा आणि उत्सवाचे वातावरण इतके जिवंत झाले होते की, संपूर्ण युनिटने तो उत्सव अत्यंत भक्तीभावाने साजरा केला. अशा अनेक प्रसंगांतून हे सिद्ध होते की, चित्रपटसृष्टीसाठी गणपती हा केवळ संहितेचा (स्क्रिप्टचा) भाग नसून तो त्यांच्या श्रद्धेचा केंद्रबिंदू राहिला आहे.

दुसरीकडे, हिंदी चित्रपटसृष्टीने किंवा बॉलिवूडने गणेशोत्सवाचे भव्य आणि उत्कट रूप जगभरात पोहोचवण्याचे काम केले. मुंबईतील गणेशोत्सव आणि हिंदी चित्रपट यांचे नाते अत्यंत घट्ट आहे. हिंदी चित्रपटांमध्ये गणेश विसर्जनाचे, आगमनाचे किंवा आरतीचे दृश्य म्हणजे चित्रपटाला एक वेगळीच नाट्यमयता आणि ऊर्जा देणारे माध्यम ठरले. ‘अग्निपथ’, ‘वास्तव’, ‘डॉन’ यांसारख्या अनेक गाजलेल्या हिंदी चित्रपटांमध्ये गणपती उत्सवाचा वापर कथेतील महत्त्वाच्या मोडांवर अत्यंत प्रभावीपणे करण्यात आला. अमिताभ बच्चन यांच्यापासून ते नव्या पिढीतील कलाकारांपर्यंत सर्वांनीच पडद्यावर बाप्पाच्या आरतीचा आणि विसर्जन मिरवणुकीचा जल्लोष तितक्याच उत्साहाने साकारला. मुंबईतील लालबागच्या राजाचे दर्शन असो किंवा गिरगाव चौपाटीवर होणारे विसर्जन, हिंदी चित्रपटांनी ही दृश्ये अतिशय भव्यतेने टिपली आणि जगाच्या कोपऱ्याकोपऱ्यात पोहोचवली.

कॅमेऱ्याच्या मागे असलेल्या ‘सिनेमाबाहेरच्या गणपती’ची गोष्ट तर याहूनही अधिक नयनरम्य आणि ऐतिहासिक आहे. मुंबईतील दिग्गज चित्रपट स्टुडिओंमध्ये साजरा होणारा गणेशोत्सव हा चित्रपटसृष्टीचा एक सुवर्णकाळ मानला जातो. यात सर्वात आघाडीवर नाव येते ते परळ येथील ऐतिहासिक ‘राजकमल कलामंदिर’चे. महाल्युमिनरी दिग्दर्शक व्ही. शांताराम यांनी ‘नवरंग’ चित्रपटाच्या वेळी उभारलेल्या भव्य सेटवरून प्रेरणा घेऊन राजकमल स्टुडिओमध्ये श्री गणेशाची स्थापना करण्याची परंपरा सुरू केली. हा उत्सव केवळ स्टुडिओपुरता मर्यादित नव्हता, तर चित्रपटसृष्टीतील सर्व घटकांना एकत्र आणणारे ते एक सांस्कृतिक केंद्र बनले होते.

तशाच प्रकारची, किंबहुना त्याहूनही अधिक चर्चा रंगायची ती चेंबूर येथील प्रसिद्ध ‘आर. के. स्टुडिओ’च्या गणेशोत्सवाची. शोमॅन राज कपूर यांनी सुरू केलेला आर. के. स्टुडिओचा गणपती हा मुंबईतील उत्सवाचा एक अविभाज्य भाग बनला होता. स्थापनेपासून ते अनंत चतुर्दशीच्या विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत आर. के. स्टुडिओचा गणेशोत्सव हा अत्यंत दिमाखदार आणि कौटुंबिक वातावरणात पार पडायचा. राज कपूर यांच्यासह रणधीर कपूर, ऋषी कपूर, राजीव कपूर आणि पुढे चालून रणबीर कपूर अशी कपूर घराण्याची संपूर्ण पिढी या उत्सवात हिरिरीने सहभागी व्हायची. गिरगाव चौपाटीकडे जाणाऱ्या आर. के. स्टुडिओच्या विसर्जन मिरवणुकीत कपूर कुटुंबातील कलाकार स्वतः रस्त्यावर उतरून गुलाल उधळत, ढोल-ताशांच्या गजरत नाचायचे. हे दृश्य पाहण्यासाठी मुंबईकरांची अलोट गर्दी लोटायची. दुर्दैवाने, काळाच्या ओघात आर. के. स्टुडिओ बंद झाला आणि ती परंपरा खंडीत झाली; तरीही त्या आठवणी आजच्या इतिहासात सुवर्ण अक्षरांनी कोरल्या गेल्या आहेत.

चित्रपटसृष्टीतील कलाकारांचे गणपती बाप्पाशी असलेले नाते केवळ स्टुडिओपुरते किंवा सेटपुरते मर्यादित नाही. माधुरी दीक्षित, श्रद्धा कपूर, संजय दत्त, सलमान खान यांसारखे अनेक छोटे-मोठे कलाकार आपल्या घरी अत्यंत श्रद्धेने गणपतीची स्थापना करतात. परंपरेनुसार मोदक बनवणे, आरती करणे आणि संपूर्ण कुटुंबाने एकत्र येऊन उत्सव साजरा करणे, ही या कलाकारांची दुसरी बाजू प्रेक्षकांना पाहायला मिळते. पडद्यावर ग्लॅमरस दिसणारे हे कलाकार जेव्हा बाप्पाच्या चरणी नतमस्तक होतात, तेव्हा कला आणि भक्तीचा एक अनोखा संगम पाहायला मिळतो.

पूर्वीच्या काळात गणेशोत्सवाच्या काळात मराठी चित्रपट प्रदर्शित करण्याची एक खास पद्धत होती. पुणे आणि मुंबईसारख्या शहरांमध्ये गणेशोत्सवाच्या दहा दिवसांत चित्रपटगृहांमध्ये प्रेक्षकांची तुफान गर्दी व्हायची. सणाच्या या काळात नवा चित्रपट रिलीज होणे म्हणजे तो सुपरहिट होण्याचे समीकरण मानले जायचे. आजच्या डिजिटल आणि सॅटेलाइट युगात मनोरंजनाची माध्यमे बदलली असली, तरीही चित्रपट आणि गणेशोत्सवाचे हे नाते तिळमात्रही कमी झालेले नाही. आजही वृत्तवाहिन्या, एंटरटेनमेंट चॅनेल्स किंवा सोशल मीडियाच्या माध्यमातून कलाकारांच्या घरचा गणपती आणि स्टुडिओमधील गणेशोत्सव प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचत असतो.

अशा प्रकारे, ‘सिनेमातला’ गणपती प्रेक्षकांना भक्ती, संगीत आणि मनोरंजनाची पर्वणी देतो, तर ‘सिनेमाबाहेरचा’ गणपती चित्रपटसृष्टीतील भेद विसरून सर्वांना एकाच धाग्यात बांधण्याचे काम करतो. पडद्यावरील कथा बदलल्या, तंत्रज्ञान बदलले आणि चित्रपट बनवण्याच्या पद्धती बदलल्या; तरीही बाप्पाविषयी असलेली निष्ठा आणि या उत्सवाचा उत्साह चित्रपटसृष्टीत आजही तितकाच कायम आहे. गणपती बाप्पा हा केवळ नवसाला पावणारा देव नसून, तो या कलासृष्टीचा मुख्य पाठीराखा, प्रेरणास्रोत आणि खऱ्या अर्थाने ‘विघ्नहर्ता’ आहे, हीच भावना या संपूर्ण प्रवासातून अधोरेखित होते.