व्ही. शांताराम आणि गदिमांची चौफेर कामगिरी!
-शरद कोरडे / चित्ररंजन
सोलापुरात जन्मलेल्या पेशवेकालीन शाहीर रामचंद्र जगन्नाथ जोशी अर्थात राम जोशी हे ब्राह्मण कुलांत जन्मले असूनही त्यांनी शाहिरी लावणी, काव्य व कीर्तन या क्षेत्रात पारंगत होऊन, पुण्यातील दुसऱ्या बाजीरावांच्या दरबारापर्यंत आपली लोकप्रियता पोहोचवली. ज्यांना साक्षात पेशव्यांच्या दरबारात आपला कार्यक्रम सादर करण्याची संधी मिळाली आणि पेशवाईची शाबासकीची थाप ज्यांच्या पाठीवर पडली, त्या राम जोशींच्या दैदीप्यमान कारकिर्दीवर सिनेमा काढावा, अशी ज्येष्ठ निर्माता, दिग्दर्शक व अभिनेते व्ही. शांताराम यांची प्रबळ इच्छा होती. स्वतःच्या ‘राजकमल कला मंदिर’ या संस्थेमार्फत या चित्रपटाची निर्मिती करण्याचे त्यांनी ठरविले. त्यावेळी या चित्रपटाच्या दिग्दर्शनाची जबाबदारी त्यांचे आद्य गुरू बाबुराव पेंटर यांच्यावर सोपविण्याचे ठरवून त्यांना आपल्या गुरूंच्या ऋणातून अंशतः मुक्त व्हायचे होते.
शांताराम बापूंचे मावस भाऊ बाबुराव पेंढारकर हे बाबुराव पेंटर यांच्या महाराष्ट्र फिल्म कंपनीत व्यवस्थापक मंडळात होते आणि तिथे अभिनेते म्हणूनही काम करत होते. घरच्या गरिबीमुळे ते बाबुरावांबरोबर वयाच्या साधारणतः १५ व्या वर्षी महाराष्ट्र फिल्म कंपनीत हरकामी कामगार म्हणून रुजू झाले. प्रथम त्यांना सुतार खात्यात साफसफाई व सामान व्यवस्थित लावण्याच्या कामावर ठेवले गेले. पुढे रंगकाम खात्यात बदली झाल्यावर ते बाबुराव पेंटर यांना साहाय्य करू लागले. तेथे बाबुराव पेंटर यांच्याकडून दिग्दर्शनाचे धडे मिळाल्यानंतर शांताराम बापूंना चित्रपटांतून छोटी-मोठी कामे करण्याची संधी मिळू लागली. १९२० सालच्या ‘वत्सलाहरण’ या चित्रपटात त्यांना कृष्णाची भूमिका करण्याची प्रथम संधी मिळाली. दरम्यान, ९ जून १९२२ रोजी त्यांचे कोल्हापूरच्या अंबु मुगळखोड यांच्याशी लग्न झाले, त्यावेळी त्यांचे वय २१ वर्षे होते. त्यानंतर ‘सिंहगड’ व ‘श्रीकृष्णअवतार’ या मूकपटांत त्यांनी भूमिका केल्या.
महाराष्ट्र फिल्म कंपनीच्या ‘सती पद्मिनी’, ‘शहाला शह’, ‘राणा हमीर’, ‘माया मच्छिंद्र’, ‘गजगौरी’ व ‘भक्त प्रल्हाद’ या मुकपटांत त्यांनी सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले. त्यानंतर १९२७ च्या ‘नेताजी पालकर’ या चित्रपटाचे स्वतंत्रपणे दिग्दर्शन करण्याची संधी त्यांना पेंटरांनी दिली आणि या चित्रपटाला शासनाचे पारितोषिकही मिळाले. पुढे बाबुराव पेंटर यांच्याशी काही मंडळींचे मतभेद झाल्यानंतर बाबुराव पेंढारकर, विष्णुपंत दामले व फत्तेलाल मामा यांच्यासह शांताराम बापूंनी १ जून १९३० रोजी महाराष्ट्र फिल्म कंपनी सोडून कोल्हापूर येथे ‘प्रभात’ कंपनीची स्थापना केली. ‘गोपालकृष्ण’ हा प्रभातचा पहिला मुकपट होता, ज्याचे दिग्दर्शन व्ही. शांताराम यांनी केले. त्यानंतर ‘राणीसाहेब अर्थात बजरबट्टू’ हा प्रभातचा पहिला बोलपट त्यांनी दिग्दर्शित केला.
पुढे व्ही. शांताराम यांनी १९४३ मध्ये ‘राजकमल कला मंदिर’ ही चित्रसंस्था स्थापन केली आणि याद्वारे प्रदर्शित झालेला ‘शकुंतला’ हा अमेरिकेत प्रदर्शित झालेला पहिला भारतीय चित्रपट मानला जातो. त्यानंतर राजकमलने ‘डॉक्टर कोटणीस की अमर कहानी’ हा चित्रपट १९४६ मध्ये प्रदर्शित केला. हे दोन्ही चित्रपट त्यांनीच दिग्दर्शित केल्यामुळे, राजकमलच्या तिसऱ्या ‘लोकशाहीर रामजोशी’ या चित्रपटाच्या दिग्दर्शनासाठी त्यांनी आपले गुरू बाबुराव पेंटर यांना आदरपूर्वक पाचारण केले. प्रकृती स्थिर नसल्याने त्यांनी प्रथम नकार दिला होता, पण शांताराम बापूंच्या खूप आग्रहामुळे व आपण स्वतः सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून मदत करणार असल्याचे सांगितल्यावर ते राजी झाले.
या चित्रपटासाठी गायक नट जयराम शिलेदार यांना नायक राम जोशी म्हणून व अभिनेत्री हंसा वाडकर यांना नायिका बया म्हणून करारबद्ध केले गेले. गीतकार ग. दि. माडगूळकर यांनी कथा, पटकथा व संवाद लिहिले, तसेच चित्रपटातील तीन गाणी लिहिली; इतर शाहिरी गीते राम जोशींच्याच रचनांमधून घेतली गेली. संगीतकार वसंत देसाई यांनी या चित्रपटाला संगीत दिले. चित्रीकरण सुरू असताना बाबुराव पेंटर यांची प्रकृती खालावल्यामुळे त्यांनी दिग्दर्शन सोडले आणि पुढे शांताराम बापूंनीच मागील चित्रीकरणात फेरफार करून चित्रपट पूर्ण केला. मात्र श्रेयनामावलीत दिग्दर्शक म्हणून बाबुराव पेंटर व व्ही. शांताराम अशी दोघांचीही नावे देण्यात आली.
राम जोशींचा जन्म १७६२ च्या सुमारास सोलापूर येथे एका प्रतिष्ठित व वेदशास्त्रसंपन्न ब्राह्मण कुटुंबात झाला. आई-वडील लवकरच वारल्याने सर्व जबाबदारी मोठे बंधू मुदगुलशास्त्री यांच्यावर आली. राम जोशी अत्यंत हजरजबाबी, हौसमौज करणारे आणि संस्कृतचे अभ्यासक होते. ते धोंडी नावाच्या तमासगीर शाहिराच्या फडात जात असत. भावाने व्रतबंध विधी केल्यावर राम अधिक रागावून धोंडीच्या फडात सामील झाले, ज्यामुळे दोघांत फारकत झाली. पुढे गावातील ज्येष्ठांनी समझोता घडवून आणल्यानंतर रमा नावाच्या तरुणीशी त्यांचा विवाह करण्यात आला. परंतु, त्यांचे वर्तन न सुधारल्याने एका दिवस मुदगुलशास्त्रींनी त्यांना घर सोडण्याचा आदेश दिला.
धोंडीचा फड हा राम जोशींसाठी मुक्त विद्यापीठ ठरला. धोंडीने त्यांना ‘तुरा’ (आदित्यदेव महादेव) आणि ‘कलंगी’ (आदिशक्ती दुर्गामाता) यांतील भेद शिकवला. शंकर नावाच्या ढोलकीपटूंकडून रामने तालवाद्यांचे शिक्षण घेतले. बया आणि चिमा या नृत्यांगनांच्या सहवासामुळे धोंडीच्या फडाला मोठी मागणी होती. राम जोशींनी स्वतःचा फड सुरू केल्यावर त्यांच्या पहाडी आवाजामुळे व अप्रतिम वाद्य कौशल्यामुळे त्यांना मोठी प्रसिद्धी मिळाली. बया त्यांच्या लावण्या सुरेल आवाजात गात असे आणि दोघे परस्परांवर अनुरक्त झाले.
पुण्यात दुसऱ्या बाजीराव पेशव्यांच्या दरबारातून रामला कार्यक्रमाचे आमंत्रण आले. पेशव्यांनी जाहीर कौतुक करून त्यांचा सन्मान केला व मानाचा शिरपेच दिला. परंतु, अवाजवी खर्च, दारूचे व्यसन आणि रंगेल वागण्यामुळे त्यांची समाजात बदनामी झाली व फडाला कर्ज झाले. नंतर शाक्त पंथाच्या जोगी आणि नाथ संप्रदायातील बैराग्यांच्या सहवासामुळे त्यांना आपल्या चुकांचे भान आले. त्यांनी फड सोडला आणि पंढरपूरला जाऊन बाबा पाध्ये यांच्याकडून काव्यशास्त्र, वेदाभ्यास व कीर्तनकला यांची दीक्षा घेतली.
यानंतर सोलापूरला येऊन त्यांनी विठ्ठल मंदिरात प्रभावी कीर्तन केले, ज्यामुळे त्यांचे मोठे बंधू मुदगुलशास्त्री आनंदित झाले आणि त्यांनी रामला घरात सन्मानाने आणले. राम जोशींचे कीर्तन संपूर्ण महाराष्ट्रात लोकप्रिय झाले. काशीयात्रेला जात असताना प्रवासात आजाराने त्यांचे निधन झाले.
चित्रपटाच्या निर्मितीदरम्यान व्ही. शांताराम आणि ग. दि. माडगूळकर यांनी राम जोशींच्या जीवनप्रवासाला अधिक रंजक करण्यासाठी काही सिनेमॅटिक स्वातंत्र्य घेतले होते. प्रत्यक्ष इतिहासात घडलेल्या काही घटनांमध्ये चित्रपटाच्या चौकटीला सुसंगत ठरतील असे बदल करण्यात आले, ज्यायोगे प्रेक्षकांना दृश्यकलेचा उत्तम अनुभव घेता येईल. मुदगुलशास्त्रींच्या कठोर शिस्तीतून बाहेर पडून शाहिरी विश्वात रममाण झालेल्या राम जोशींचा संघर्ष, त्यांचे बहुरंगी व सुप्रसिद्ध फड जीवन, तसेच त्यांच्या आयुष्यातील उत्तरकाळातील आध्यात्मिक परिवर्तन या सर्वच टप्प्यांचे पडद्यावर अतिशय प्रभावी व जिवंत दर्शन घडवण्यात आले. हा चित्रपट केवळ एका व्यक्तीची चरित्रात्मक गाथा न राहता, तत्कालीन लोककलेचा आणि संगीत रंगभूमीचा एक सुवर्णकाळ जगासमोर उभा करणारा ऐतिहासिकदस्तऐवज ठरला. गदिमांच्या ओघवत्या संवादफेकीने आणि वसंत देसाईंच्या सुरेल व लोकसंगीतप्रधान रचनांमुळे या कलाकृतीला एक वेगळीच उंची प्राप्त झाली.
काही सिनेमॅटिक लिबर्टी घेत व्ही. शांताराम यांनी बया व चिमा यांना सुरुवातीपासूनच दाखवले आणि सोलापूरच्या प्रवासातही बया सोबत असल्याचे दाखवले. ६ डिसेंबर १९४७ रोजी प्रदर्शित झालेला हा चित्रपट पुण्याच्या वसंत टॉकीजमध्ये तब्बल ४२ आठवडे चालला आणि १९४८ च्या सुरुवातीला तो हिंदीत ‘मतवाला शायर’ या नावाने प्रदर्शित झाला. हा चित्रपट आजही रसिक आवर्जून पाहतात.
