-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव
भारतासारख्या विकसनशील आणि वेगाने बदलणाऱ्या अर्थव्यवस्थेत शिक्षणाचे स्वरूप आणि त्याचे ध्येय यावर सध्या गांभीर्याने विचार मंथन सुरू आहे. स्वातंत्र्यापासून आपल्या देशात पारंपारिक पदवी शिक्षणाला प्रचंड महत्त्व दिले गेले आहे. पदवी म्हणजे प्रगतीची हमी आणि नोकरीची गुरुकिल्ली, असे समीकरण दशकानुदशके रुजले गेले. उच्च शिक्षणाच्या नावाखाली लाखो तरुण दरवष पदव्या घेऊन बाहेर पडतात, परंतु यातील किती जणांना त्यांच्या कौशल्याच्या बळावर प्रत्यक्ष रोजगार मिळतो, हा एक कळीचा मुद्दा बनला आहे. आजच्या जागतिक स्पर्धात्मक युगात केवळ पदवीचे कागदपत्र हातात असणे पुरेसे नाही, तर विद्यार्थ्यांकडे प्रत्यक्ष कृती करण्याची आणि नवनवीन आव्हाने पेलण्याची क्षमता असणे अत्यंत अनिवार्य झाले आहे. पारंपारिक शिक्षण प्रणालीने आपल्याला साक्षर बनवले असले, तरी उत्पादक आणि रोजगारक्षम बनवण्यासाठी कौशल्याधारित शिक्षणाची जोड देणे आता अपरिहार्य बनले आहे. आजच्या स्पर्धात्मक आणि तंत्रज्ञानप्रधान युगात ही पारंपरिक चौकट उलथवून टाकली जात असून, पदवीपेक्षा कौशल्याधारित शिक्षण किंवा व्यावसायिक शिक्षणाचे महत्त्व झपाट्याने वाढू लागले आहे. ही काळाची गरज बनली असून, शिक्षणाचा उद्देश केवळ कागदोपत्री पदवी मिळवणे नसून उपजीविकेचे साधन आणि प्रत्यक्ष कौशल्य आत्मसात करणे हा असला पाहिजे, हे आता स्पष्ट होत चालले आहे.
पारंपरिक पदवी शिक्षणाचा इतिहास पाहिला तर एकेकाळी पदवी ही केवळ ज्ञानाचे संचित नसून समाजातील उच्च दर्जाचे प्रतीक मानले जात होते. मात्र, काळाच्या ओघात उच्च शिक्षणाचा मोठ्या प्रमाणावर विस्तार झाला आणि पदव्यांची संख्या वाढली. परिणामी, पदवीधारकांची प्रचंड फौज तयार झाली, परंतु औद्योगिक क्षेत्राच्या गरजेनुसार आवश्यक असणारे व्यावहारिक ज्ञान आणि कौशल्य या पदव्यांमध्ये मिळताना दिसत नाही. आज पदवीधारक युवकांच्या हातात पदवी असते, पण उद्योगांमध्ये ज्या विशिष्ट कौशल्यांची आवश्यकता असते, त्यांचा पदवीच्या अभ्यासक्रमात अभाव असतो. या त्रुटीमुळे उद्योग जगत आणि शैक्षणिक संस्था यांच्यात मोठी खंदक निर्माण झाली असून, ही दरी भरून काढण्यासाठी व्यावहारिक प्रशिक्षणाचा पाया मजबूत करणे गरजेचे आहे. म्हणूनच शालेय स्तरापासूनच विद्यार्थ्यांना त्यांच्या आवडीनुसार तांत्रिक व व्यावसायिक प्रशिक्षण देणे ही काळाची उच्च प्राथमिकता बनली पाहिजे. यामुळे एकीकडे उच्चशिक्षित बेरोजगारांची संख्या वाढत असतानाच, दुसरीकडे कुशल कामगारांची उणीव भासत आहे. ही विसंगती दूर करण्यासाठी व्यावसायिक शिक्षणाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरते.
कौशल्याधारित शिक्षण हे केवळ पुस्त ज्ञानावर आधारित नसून ते हाताने काम करण्याच्या, प्रत्यक्ष कृतीतून शिकण्याच्या आणि समस्या निवारणाच्या तत्त्वावर चालते. यामध्ये माहिती तंत्रज्ञान, ऑटोमोबाईल, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स, हॉटेल मॅनेजमेंट, इलेक्ट्रीकल, प्लंबिंग, हेल्थकेअर अशा अनेक व्यावहारिक क्षेत्रांचा समावेश होतो. हे शिक्षण घेतल्यानंतर विद्यार्थ्यांना नोकरीसाठी वर्षांनुवर्षे वणवण करावी लागत नाही, कारण उद्योग जगताला नेमके काय हवे आहे, याचे प्रशिक्षण त्यांना आधीच मिळालेले असते. आजच्या कॉर्पोरेट जगतात केवळ पदवीधरांपेक्षा प्रत्यक्ष काम पार पाडणारे प्रॅक्टिकल एक्स्पर्ट्स मोठ्या प्रमाणावर आकर्षित केले जात आहेत. आजच्या जागतिकीकरण आणि डिजिटायझेशनच्या युगात कंपन्यांना केवळ पदवीची नाही, तर कामात तरबेज असणाऱ्या हातांची आणि ताजी व नाविन्यपूर्ण विचारसरणी असणाऱ्या डोक्यांची गरज आहे. जे तरुण किंवा तरुणी वेळेवर योग्य ते कौशल्य आत्मसात करतात, त्यांना आजच्या बाजारपेठेत सोन्याचे दिवस आहेत.
या बदलामागचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे वेगाने बदलणारे तंत्रज्ञान आणि ऑटोमेशनचा वाढता प्रभाव. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि स्वयंचलित यंत्रांमुळे अनेक पारंपरिक नोकऱ्यांचे स्वरूप बदलत आहे किंवा त्या नष्ट होत आहेत. अशा वेळी केवळ एकाच विषयाचे सैद्धांतिक ज्ञान असणारे पदवीधर मागे पडण्याची दाट शक्यता असते. याउलट, कौशल्याधारित शिक्षण घेणारे तरुण लवचिक असतात. ते नवीन तंत्रज्ञान झपाट्याने शिकू शकतात आणि त्यानुसार स्वतःमध्ये बदल करू शकतात. ‘स्किल इंडिया’ सारख्या राष्ट्रीय मोहिमांमुळे आता देशात व्यावसायिक शिक्षणाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलत आहे. पालकांमध्येही आता हा सुजाणपणा येऊ लागला आहे कि, मुलांच्या गळ्यात पारंपारिक पदवीचे ओझे अडकवण्यापेक्षा त्यांना त्यांच्या आवडीनुसार एखादे ठोस कौशल्य शिकवणे अधिक फायद्याचे ठरू शकते.
अर्थात, याचा अर्थ पारंपरिक पदवी शिक्षणाला पूर्णपणे नाकारणे असा होत नाही. मूलभूत संशोधन, विज्ञान, साहित्य, तत्त्वज्ञान यांसारख्या क्षेत्रांसाठी पदवी शिक्षणाचे महत्त्व कायम आहे आणि राहील. परंतु, प्रश्न असा आहे की उच्च शिक्षणाचा लाभ घेणारा प्रत्येक तरुण संशोधक किंवा शास्त्रज्ञ बनणार नाही. जे तरुण सरसकट पदवी घेऊन नोकरीच्या बाजारात उतरतात, त्यांना जर उपजीविकेचे साधन मिळवायचे असेल, तर पदवीसोबत किंवा पदवीऐवजी कौशल्य जोडणे अत्यंत गरजेचे आहे. आज जगातील अनेक विकसित देशांनी व्यावसायिक शिक्षणाला आपल्या प्राथमिक शिक्षण प्रणालीचा मुख्य भाग बनवले आहे. जर्मनी, जपान किंवा दक्षिण कोरिया यांसारख्या देशांमध्ये व्यावसायिक शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना अधिक मान दिला जातो आणि त्यांना उद्योगांमध्ये त्वरित सामावून घेतले जाते. भारतालाही याच मार्गाने वेगाने पावले टाकावी लागतील.
आपल्या देशात अजूनही व्यावसायिक शिक्षणाकडे दुय्यम दर्जाचे शिक्षण म्हणून पाहिले जाण्याची जुनी मानसिकता पूर्णपणे संपलेली नाही. ही मानसिकता बदलण्याची तीव्र गरज आहे. कौशल्य हाच आजच्या काळात अंतिम परवाना आहे. ज्याच्याकडे कौशल्य आहे, त्याला नोकरी किंवा व्यवसायाच्या संधीसाठी कोणाचे उंबरठे झिजवावे लागत नाहीत. शैक्षणिक संस्था आणि उद्योग जगताने एकत्र येऊन अभ्यासक्रम तयार केले पाहिजेत, जेणेकरून विद्यार्थ्यांना शिकत असतानाच प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव घेता येईल. इन्टर्नशिप आणि प्रॅक्टिकल ट्रेनिंग या शिक्षण पद्धतीचा कणा बनल्या पाहिजेत.
पारंपारिक पदव्यांचे कागद आता तरुणांच्या हाताला रोजगार मिळवून देण्यास तोकडे पडत आहेत. भविष्यातील भारत जर एकात्मिक आणि बलशाली बनवायचा असेल, तर शिक्षणाला हुशारीच्या ऐवजी कार्यक्षमतेची जोड द्यावी लागेल. पदवीच्या चौकटीतून बाहेर पडून कौशल्याच्या नव्या वाऱ्यावर चालणे हाच प्रगतीचा राजमार्ग आहे. जो देश किंवा समाज आपल्या तरुण पिढीला योग्य वेळी योग्य कौशल्य देईल, तोच येत्या काळात जगाचे नेतृत्व करेल यात शंका नाही. त्यामुळे शिक्षणाचा मुख्य प्रवाह हा आता कौशल्याधारित शिक्षणाकडे वळवणे ही काळाची गरज आणि ऐतिहासिक पाऊल ठरेल.
