आरोग्याचा प्रश्न की आस्तिक-नास्तिक वाद? मूळ मुद्द्याला हरवणारा अभिनिवेश

-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव

गणेशोत्सव, सार्वजनिक सण आणि ढोल-ताशांच्या गजरात (ढोल-ताशांचा अतिरेकही कान आणि हृदयाला त्रास देणारा असतो.) अवाजवी घुसखोरी करणारा डीजे व त्याचा प्रचंड आवाज, भजन, भक्तीगीतांऐवजी अश्लील गाणी, भक्तीशी संबंध नसलेली चित्रपट गीते, हा आज महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक आरोग्याशी आणि संस्कृतीशी जोडलेला एक अत्यंत गंभीर विषय बनला आहे. ध्वनीप्रदूषणामुळे नागरिकांना होणारा त्रास, ज्येष्ठांचे आणि लहान मुलांचे होणारे हाल, आणि या गोंधळामुळे सणांचे मूळ मंगलमय स्वरूप नष्ट होणे, यावर आजवर अनेक सुज्ञ नागरिकांनी, कायदेतज्ज्ञांनी आणि स्वयंसेवी संस्थांनी न्यायालयापर्यंत लढा दिला आहे. हा लढा केवळ कायद्याचा किंवा आवाजाच्या मर्यादेचा नव्हता, तर तो सार्वजनिक शिस्त आणि नागरिक हक्कांचा होता. परंतु, दुर्दैवाने आपल्या समाजात अनेक चांगल्या आणि गंभीर चळवळींचे काय आणि कसे रूपांतर होते, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे या विषयाला मिळालेले चुकीचे वैचारिक वळण. जेव्हा एखाद्या अत्यंत रास्त आणि व्यापक सामाजिक प्रश्नाला वैचारिक अभिनिवेश, आस्तिक-नास्तिक वाद आणि हिंदू विरोधी विरुद्ध कम्युनिस्ट अशा निरर्थक संघर्षात ओढले जाते, तेव्हा मूळ प्रश्नाचे गांभीर्य पार नष्ट होते. पुण्यात विद्यानंद बापट आणि त्यांच्यासारख्या डाव्या विचारसरणीच्या मंडळींनी डीजे विरोधाच्या आंदोलनात नेमकी हीच चूक केली.

भारतातील आणि प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील डाव्या चळवळींचा इतिहास पाहिला तर एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि कायदेशीर प्रश्न डाव्यांनी सुरुवातीला हाती घेतले, पण त्यावर काम करताना मूळ प्रश्नाला बाजूला सारून स्वतःचा वैचारिक अजेंडा लादण्याचा प्रयत्न केला. जातिभेद निर्मूलन असो किंवा स्त्री-पुरुष समानतेचा लढा असो; हे विषय अत्यंत संवेदनशील आणि सामाजिक न्यायाशी जोडलेले होते. बहुसंख्य समाजाला सोबत घेऊन, त्यांच्या भावनांचा आदर करून या प्रश्नांची उकल करणे शक्य होते. मात्र, डाव्या विचारवंतांनी या विषयांना सरसकट धर्मविरोधाशी जोडले. भारतीय संस्कृती, परंपरा आणि परंपरावादी समाज यांना कायम आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभे करून त्यांनी एकांगी व अत्यंत तीव्र स्वरूपाची भूमिका घेतली. परिणामी, ज्या बहुजन समाजाच्या भल्यासाठी हे प्रश्न मांडले जात होते, तोच समाज या चळवळींपासून दुरावला. डीजे आणि सार्वजनिक ध्वनीप्रदूषणाच्या प्रश्नाबाबतही नेमकी हीच पुनरावृत्ती झाली आहे.

सार्वजनिक सणांमधील डीजेचा वापर हा केवळ धार्मिक किंवा सांस्कृतिक मुद्दा नसून तो थेट नागरिकांच्या आरोग्याशी जोडलेला आरोग्यविषयक व कायदेशीर प्रश्न आहे. 50 ते 60 डेसिबलची मर्यादा ओलांडून जेव्हा 100 डेसिबलपेक्षा जास्त आवाजात डीजे वाजवले जातात, तेव्हा त्याचा मानवी हृदयावर, कानांवर आणि मज्जासंस्थेवर घातक परिणाम होतो. ही वस्तुस्थिती वैज्ञानिक आणि वैद्यकीयदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे. म्हणूनच, पुण्यातील अनेक जागरूक नागरिकांनी आणि कार्यकर्त्यांनी याविरोधात न्यायालयात दाद मागितली, पोलीस प्रशासनाकडे पाठपुरावा केला आणि कायदेशीर मार्गाने लढा उभारला. या लढ्यात सर्वसामान्य नागरिक, ज्यांचा कोणत्याही राजकीय किंवा वैचारिक गटाशी संबंध नव्हता, ते मोठ्या संख्येने पाठीशी उभे राहत होते. कारण शांततापूर्ण जीवन जगण्याचा अधिकार हा प्रत्येक नागरिकाचा मूलभूत अधिकार आहे.

मात्र, जेव्हा विद्यानंद बापटांसारख्या व्यक्तींनी या विषयात प्रवेश केला आणि त्याला आंदोलनाचे स्वरूप देण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा या संपूर्ण लढ्याची दिशाच बदलली. डीजेच्या दणधणाटाला विरोध करताना आवाजाच्या मर्यादेचा आणि कायद्याच्या पालनाचा मुद्दा केंद्रस्थानी ठेवण्याऐवजी, त्याला आस्तिक विरुद्ध नास्तिक असा रंग दिला गेला. सार्वजनिक सण, धार्मिक मिरवणुका आणि हिंदू सणांच्या पद्धतींवर थेट आक्षेप घेत त्याला कम्युनिस्ट विरुद्ध हिंदू असा रूपरंग देण्यात आला. सणांमधील काही अनिष्ट प्रथांवर किंवा आवाजावर टीका करताना संपूर्ण सणाला किंवा धार्मिक भावनांनाच टार्गेट करण्याची डावी सवय इथेही नडली. यामुळे झाले असे की, जो सर्वसामान्य हिंदू नागरिक डीजेच्या जाचाला कंटाळला होता आणि शांततेच्या बाजूने होता, तोही या वैचारिक वादात दुखावला गेला आणि मागे हटला.

कोणत्याही सामाजिक लढ्यात संवाद आणि समावेशकता अत्यंत महत्त्वाची असते. जर एखाद्या धार्मिक किंवा सांस्कृतिक उत्सवात सुधारणा घडवून आणायची असेल, तर उत्सवाच्या आयोजकांना, तरुणांना आणि नागरिकांना विश्वासात घ्यावे लागते. त्यांना आवाजाच्या दुष्परिणामांची जाणीव करून देणे, कायदेशीर मर्यादा समजावणे आणि पारंपारिक, निसर्गपूरक वाद्यांकडे वळवणे हा विधायक मार्ग असू शकत होता. परंतु, डाव्या विचारांच्या प्रभावाखाली या प्रश्नाला थेट हिंदू सणांवरील हल्ला असे स्वरूप प्राप्त झाले. डीजे समर्थक आणि आयोजकांना असा युक्तिवाद करायला वाव मिळाला की, ‌‘हा विरोध डीजेला किंवा आवाजाला नसून आमच्या सणांना आणि धर्माला आहे.‌’ बापट आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या अति-पुरोगामी आणि एकांगी भूमिकेमुळे विरोधी पक्षाला हे भांडवल सहजासहजी मिळाले.

येथे व्यक्ती म्हणून कोणावरही वैयक्तिक आकस असण्याचे कारण नाही. विद्यानंद बापट किंवा तत्सम कार्यकर्त्यांचा हेतू कदाचित वाईट नसेल किंवा त्यांनी तळमळीने हा विषय मांडला असेल. परंतु, राजकारणात आणि समाजकारणात हेतूपेक्षा परिणामांना जास्त महत्त्व असते. जेव्हा तुम्ही एका अत्यंत गंभीर, वैद्यकीय आणि कायदेशीर प्रश्नाला विनोदी, चविष्ट आणि वैचारिक चिखलफेकीच्या पातळीवर आणून सोडता, तेव्हा तो दोष आंदोलकांच्या माथी मारलाच जाणार. विडंबन, एकांगी भाषणे आणि धर्मविरोधी शेरेबाजी करून प्रसिद्धी मिळवणे सोपे असते; परंतु त्याने मूळ प्रश्नाची सोडवणूक होत नाही. उलट, कोर्टात वर्षानुवर्षे कागदपत्रे गोळा करून, वकील उभे करून आणि प्रशासनाशी लढा देऊन ज्यांनी हा लढा उभा केला होता, त्यांच्या मेहनतीवर यामुळे पाणी फेरले गेले.

डीजे विरोधी चळवळ ही पुण्याच्या आणि महाराष्ट्राच्या नागरी संस्कृतीची एक महत्त्वाची परीक्षा होती. एका बाजूला व्यापारीकरण झालेला, पैशांचा आणि शक्तीचा प्रदर्शन करणारा बेधुंद गोंधळ होता, तर दुसऱ्या बाजूला शांतता, कायदा आणि आरोग्याची जपणूक करणारा नागरी समाज होता. हा लढा जिंकण्यासाठी कायद्याची भक्कम साथ आणि व्यापक जनपाठिंबा आवश्यक होता. दुर्दैवाने, डाव्यांच्या पारंपरिक चुकीनं- म्हणजेच प्रत्येक विषयात धर्म, देव आणि आस्तिक-नास्तिक वाद उकरून काढण्याच्या सवयीमुळे- या आंदोलनाची पार वाट लागली. चळवळ विकृत झाली आणि मूळ मुद्दा बाजूला राहून केवळ वैचारिक वादविवाद उरले.

पुण्यात आणि महाराष्ट्रात गणेशोत्सवात किंवा इतर मिरवणुकांमध्ये डीजेचा दणदणाट सुरूच होता. कोर्टाचे नियम धाब्यावर बसवले जात गेले आणि नागरिक त्रास सहन करावा लागला. या अपयशाचे खापर जितके प्रशासनाच्या दुर्लक्षावर आणि आयोजकांच्या हट्टावर फुटते, तितकेच ते हा प्रश्न चुकीच्या पद्धतीने हाताळणाऱ्या आणि त्याचे वैचारिक विडंबन करणाऱ्या बापटांसारख्या कार्यकर्त्यांवरही फुटते. गंभीर सामाजिक प्रश्न कसे हाताळू नयेत, याचा वस्तुपाठ या घटनेने घालून दिला आहे. वैचारिक अभिनिवेश बाजूला ठेवून, सामाजिक प्रश्नांकडे केवळ नागरिक आणि त्यांचे अधिकार या दृष्टिकोनातून पाहिले गेले असते, तर कदाचित आज महाराष्ट्रातील रस्त्यांवर डीजेचा हा अक्राळविक्राळ आवाज शांत झाला असता. परंतु, दुर्दैवाने चळवळींचे हेच शोकांतिका ठरली आहे- जिथे विचारांची अतिवृष्टी होते, तिथे न्यायाचा दुष्काळ पडतो.