-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव
महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक पटलावर गणेशोत्सवाचा दहावा दिवस अत्यंत भावनिक, उत्साही आणि तितकाच डोळ्यात पाणी आणणारा असतो, तो म्हणजे अनंत चतुर्दशी. भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशीला येणारा हा सण केवळ एका उत्सवाची सांगता नसून मानवी भावना, श्रद्धा आणि निसर्गाच्या चक्राचे एक सुंदर दर्शन घडवणारा सोहळा आहे. गेल्या दहा दिवसांपासून घरोघरी आणि सार्वजनिक मंडपांत मनोभावे पूजा केलेली लाडकी बाप्पाची मूत निरोपाच्या वेळी जड अंतःकरणाने विसर्जित केली जाते, तेव्हा अवघा महाराष्ट्र एकाच सुरात गणपती बाप्पा मोरिया, पुढच्या वर्षी लवकर या असा गजर करतो. या परंपरेमागे केवळ उत्सवप्रियताच नाही, तर हिंदू संस्कृतीतील विसर्जन आणि परिवर्तनाचा एक महान संदेश दडलेला आहे. अनंत चतुर्दशीच्या या पर्वाचे पौराणिक महत्त्व अत्यंत अगाध आहे. या दिवशी विष्णूच्या अनंत रूपाची पूजा करण्याची प्राचीन परंपरा आहे. अनंत म्हणजे ज्याला आदि नाही आणि अंतही नाही, असा परमेश्वर. महाभारत काळात पांडवांनी जुगारात सर्वस्व गमावल्यानंतर अत्यंत हलाखीचे दिवस काढले होते. अशा बिकट परिस्थितीत श्रीकृष्णाने त्यांना अनंत चतुर्दशीचे व्रत करण्याचा सल्ला दिला होता. या व्रताच्या प्रभावामुळे पांडवांना त्यांचे खोयलेले राज्य आणि वैभव पुन्हा प्राप्त झाले, अशी आख्यायिका आहे. या कथेतून हा संदेश मिळतो की माणसाच्या आयुष्यात कितीही संकटांचे काळे ढग दाटले तरी ईश्वरावरची श्रद्धा आणि कष्टाची जोड असेल, तर अनंत रूपाने परमेश्वर धावून येतो आणि जीवनाला नवी दिशा देतो. या पौराणिक आख्यायिकेमागील गाभा समजून घेतल्यास आपल्याला कळेल की जीवनातील प्रत्येक अंधकारमय वळणावर कोणतीही शक्ती आपल्याला तारून नेऊ शकते, जर आपला दृढविश्वास कायम असेल तर. प्राचीन काळापासून चालत आलेल्या या व्रताचे महत्त्व केवळ धार्मिक कर्मकांडापुरते मर्यादित नसून ते मानवी मनाला धीर देणारे आणि संकटांशी सामना करण्याची मानसिक शक्ती प्रदान करणारे एक प्रभावी माध्यम आहे. ऋषिमुनींनी आणि आपल्या पूर्वजांनी समाजाच्या हितासाठी अशा अनेक व्रतांची आणि उत्सवांची रचना केली, ज्यायोगे माणसाचे जीवन अधिक शिस्तबद्ध, आध्यात्मिक आणि सकारात्मक मार्गावर चालेल.
कालांतराने या धार्मिक व्रताला लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या विसर्जनाची जोड दिली आणि या सणाचे स्वरूप अधिक व्यापक बनले. लोकमान्य टिळकांनी ज्या उद्देशाने सार्वजनिक गणेशोत्सवाची पायाभरणी केली, त्यात समाजप्रबोधन, एकात्मता आणि देशप्रेम ही मुख्य मूल्ये होती. आज अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी जेव्हा आपण लाखांनच्या संख्येने रस्त्यांवर उतरून गणपती विसर्जन मिरवणुका काढतो, तेव्हा जात, पात, धर्म या सर्व भेदांच्या पलीकडे जाऊन अवघे समाजमन एकसंध झाले असल्याचे दिसून येते. आजच्या या विसर्जन मिरवणुकांमध्ये डिजे आणि कर्णकर्कश वाद्यांना पूर्णविराम देऊन पारंपारिक अभंग, बाप्पाची भजने आणि संतांचे विचार यांची सात्विकता जपण्याची खरी गरज निर्माण झाली आहे, जेणेकरून उत्सवाचे पावित्र्य आणि सामाजिक सलोखा कायम राखता येईल. आजच्या या बदलत्या काळात तरुणांनी मौजमजेपेक्षा संस्कृतीच्या संवर्धनाला प्राधान्य देणे अत्यंत आवश्यक बनले आहे. बाप्पाच्या आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा हा सोहळा आपल्या समृद्ध वारशाची ओळख करून देणारा असतो, त्यामुळे त्याचे पावित्र्य टिकवून ठेवणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे. विसर्जन मिरवणुकीत कायदा आणि सुव्यवस्था राखणे, पोलिसांना सहकार्य करणे आणि महिलांच्या सुरक्षिततेची पूर्ण काळजी घेणे ही प्रत्येक नागरिकाची प्रथम कर्तव्य बनली पाहिजे, जेणेकरून उत्सवाचा आनंद विनाविघ्न द्विगुणित होईल.
मात्र, या उत्सवाच्या आनंदात पर्यावरण रक्षणाचे भान राखणे ही आजच्या काळाची सर्वात मोठी गरज बनली आहे. बाप्पाला निरोप देताना निसर्गाची हानी होणार नाही, याची काळजी घेणे ही प्रत्येक नागरिकाची नैतिक जबाबदारी आहे. निर्माल्य विसर्जनाचे योग्य नियोजन करणे आणि पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव साजरा करणे हाच बाप्पाप्रती खरा आदर ठरेल. तसेच, विसर्जनस्थळी होणारी गद आणि कचरा टाळण्यासाठी नागरिकांनी स्वयंशिस्तीचे पालन करून प्रशासनाला सहकार्य करायला हवे, जेणेकरून हा उत्सव अधिक शिस्तबद्ध आणि आनंददायी पार पडेल. विसर्जनानंतर किनाऱ्यांवर साचणारा कचरा, प्लास्टिकच्या पिशव्या आणि निर्माल्य यामुळे जलचर प्राण्यांच्या जीवाला जो धोका निर्माण होतो, तो रोखण्याची मोठी जबाबदारी आजच्या युवा पिढीवर आहे. मंडळांनी आता सामूहिक पातळीवर निर्माल्य खत प्रकल्पांना प्रोत्साहन दिले पाहिजे आणि शाडूच्या किंवा पर्यावरणपूरक रंगांच्या मूर्तींचा आग्रह धरून एक नवा आदर्श निर्माण केला पाहिजे. निसर्गाची पूजा करणारी आपली संस्कृती असताना, त्याच निसर्गाला विसर्जनाच्या नावाखाली विद्रूप करणे आपल्या संस्कृतीला आणि परंपरेला कधीही शोभणारे नाही. म्हणूनच, पर्यावरणस्नेही बाप्पा आणि प्रदूषणमुक्त विसर्जन हा आजच्या काळाचा कणा बनला पाहिजे, ज्याकडे दुर्लक्ष केल्यास येणाऱ्या पिढ्यांना याचे दुष्परिणाम भोगावे लागतील. पर्यावरण जिवंत राहिले तरच पुढच्या वष बाप्पाचे स्वागत करण्यासाठी आपली ही वसुंधरा सुरक्षित उरेल, हे विसरता कामा नये.
विसर्जन हा निसर्गाचा आणि जीवनाचा अटल नियम आहे. जे आले आहे, त्याला एक ना एक दिन जायचेच असते, हे सत्य अनंत चतुर्दशी आपल्याला शिकवते. मातीच्या मूर्तीचे पाण्यात विसर्जन होते म्हणजे ती माती पुन्हा निसर्गात विलीन होते. यातून आपल्याला अलिप्ततेचा आणि नश्वरतेचा मोठा पाठ प्राप्त होतो. कोणतीही गोष्ट शाश्वत नसते, सुख असो वा दुःख, काळ बदलत राहतो. बाप्पाच्या विसर्जनाचे दुःख जरी मनाला क्लेश देत असले, तरी पुढच्या वर्षी लवकर या हे शब्द माणसामध्ये नवी उमेद आणि आशा निर्माण करतात. हे चक्र अविरत सुरू राहते, जसा तो अनंत परमेश्वर अविरत आहे. आयुष्याच्या या प्रवासामध्ये प्रत्येक भेटीनंतर एक ना एक दिवस निरोप घेणे अटळ असते, हेच सत्य विसर्जनाचे तत्त्वज्ञान आपल्याला अत्यंत शांतपणे आणि प्रभावीपणे शिकवून जाते. कोणतीही प्रिय व्यक्ती, कोणतीही सुखद स्थिती किंवा कोणतीही वैभवशाली वस्तू कायमस्वरूपी टिकून राहत नाही, कारण परिवर्तन हाच या विश्वाचा स्थायी भाव आहे. निरोपाचे हे क्षण जरी डोळ्यात पाणी आणत असले, तरी ते माणसाच्या अंतःकरणात भविष्याबद्दलची एक नवीन आशा, एक नवीन प्रेरणा आणि नवीन सृजनशीलता जागृत करून जातात. बाप्पाचे हे आगमन जितके आनंददायी असते, तितकाच हा निरोपाचा सोहळा आपल्या आयुष्याला एक नवा अर्थ देऊन जातो आणि म्हणूनच अनंत चतुर्दशीचे हे पर्व प्रत्येक मराठी माणसाच्या हृदयाच्या अत्यंत जवळ आणि कायमस्वरूपी कोरलेले असते.
