गणेश तत्त्वज्ञानाची खरी दिशा

-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव

भारतीय संस्कृतीत श्रीगणेशाचे स्थान अत्यंत अनन्यसाधारण आणि सर्वोच्च आहे. कोणत्याही मंगल कार्याचा प्रारंभ हा श्रीगणेशानेच केला जातो. गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक सण नसून तो भारतीय समाजाच्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि आध्यात्मिक चेतनेचा मुख्य केंद्रबिंदू राहिला आहे. आजच्या आधुनिक आणि धावपळीच्या युगात गणपती बाप्पाच्या रूपाकडे आणि त्याच्या तत्त्वज्ञानाकडे नव्या दृष्टीकोनातून पाहणे काळाची गरज बनले आहे.

लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची पायाभरणी करून समाजाला संघटित केले आणि स्वातंत्र्याची चेतना जागवली. आज जगभरात जिथे जिथे मराठी आणि भारतीय समुदाय वसला आहे, तिथे हा उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा होतो. मात्र, या उत्सवाचे उथळीकरण होत असताना गणेशाच्या मूळ स्वरूपाचा आणि मूतशास्त्राचा विचार करणे अत्यंत आवश्यक ठरते. आजकाल व्यावसायिकता आणि मनोरंजनाच्या नावाखाली गणेशमूर्तींचे विडंबन किंवा अवाजवी प्रयोग होताना दिसतात. कार्टून पात्रांच्या रूपात किंवा अयोग्य आकारांत मूत बनवणे हे धर्मशास्त्र आणि मूतशास्त्र या दोन्हींच्या चौकटीत बसत नाही. देवाचे रूप हे केवळ कल्पनेचा खेळ नसून त्यामागे एक सखोल संकेत आणि प्रतीकशास्त्र दडलेले आहे. आपले विचार, श्रद्धा आणि परंपरा यांचा गाभा जपत देवतेचे पावित्र्य राखणे ही प्रत्येक नागरिकाची नैतिक जबाबदारी आहे. उत्सवातील वाढता गोंगाट आणि विकृती थांबवून मूलतत्त्वांची जपणूक करणे हीच खरी बाप्पाची पूजा ठरेल.

गणपती ही केवळ भारतापुरती मर्यादित असलेली देवता नाही, तर ती एक विश्वात्मक शक्ती आहे. जगाच्या पाठीवर विविध संस्कृतींमध्ये गणेश रूपाचे अवशेष आणि पुरावे आढळतात. मेक्सिकोतील प्राचीन माया संस्कृती असो किंवा मध्य व दक्षिण अमेरिकेतील प्राचीन अवशेष असो, तिथे गणेशमूर्तींसदृश्य शिल्पे सापडलेली आहेत. महाभारतासारखा महाग्रंथ लिहिणारा आद्य लेखक म्हणून श्रीगणेशाचा उल्लेख होतो. महष व्यासांनी रचलेले आणि गणपतीने लिहिलेले महाभारत हे मानवी बुद्धिमत्ता आणि संयमाचे अजोड उदाहरण आहे. यावरून गणपतीचे जागतिक आणि वैश्विक महत्त्व अधोरेखित होते. जगातील विविध भागांत आढळणारी ही प्रतीके भारतीय संस्कृतीच्या प्राचीन आणि व्यापक विस्ताराची साक्ष देतात, ज्यामुळे आपला इतिहास समृद्ध असल्याचे सिद्ध होते. ही जागतिक उपस्थिती आपल्या गौरवशाली परंपरेची साक्ष देते.

गणेशाच्या रूपातील प्रत्येक अवयव मानवी जीवनासाठी एक उत्कृष्ट मार्गदर्शक आणि जीवनपाठ आहे. गणपतीचे लंबोदर स्वरूप, विशाल कान, सूक्ष्म डोळे आणि वक्रतुंड ही रूपके उत्तम नेतृत्वाची आणि बुद्धिमत्तेची लक्षणे दाखवतात. शूर्पासारखे मोठे कान हे सांगता की, नेत्याने किंवा मानवाने आधी सर्वांचे ऐकून घेतले पाहिजे. समाजातील सुख-दुःख, निंदा-स्तुती पचवण्यासाठी गणपतीचे विशाल पोट (लंबोदर) प्रेरणा देते. सूक्ष्म डोळे दूरदृष्टीचे प्रतीक आहेत, तर हत्तीचे मस्तक हे विलक्षण स्मरणशक्ती आणि गांभीर्याचे निदर्शक आहे. गणपतीची शुंड ही विवेकबुद्धीचे प्रतीक आहे; ज्याप्रमाणे हत्तीची शुंड बारीक सुईही उचलू शकते आणि मोठे झाडही उखडून फेकू शकते, त्याचप्रमाणे माणसाकडे सूक्ष्म आणि स्थूल अशा दोन्ही गोष्टींचा विवेक असायला हवा. या सर्व गोष्टींचा रोजच्या आयुष्यात अंगीकार केल्यास माणूस आदर्श, संयमी आणि कणखर जीवन जगू शकतो. यामुळेच बाप्पाचे रूप केवळ पूजनीय नसून अनुकरणीय ठरते. या विचारांमुळे मानवी समाजात शांतता आणि सुव्यवस्था प्रस्थापित होण्यास मदत होते.

गणेशाच्या रिद्धी आणि सिद्धी या दोन शक्ती म्हणजे बुद्धी आणि कार्याची पूर्तता यांचा संगम आहे. जेव्हा योग्य बुद्धी आणि अथक परिश्रम एकत्र येतात, तेव्हाच कार्यात सिद्धी प्राप्त होते आणि त्याच्या फलश्रुतीतून लाभ आणि शुभ निर्माण होतात. यामागील रूपकात्मक संदेश हा आहे की, केवळ अंधश्रद्धेने किंवा पूजा-अर्चा करून यश मिळत नाही, तर त्याला योग्य बुद्धिमत्ता आणि प्रामाणिक प्रयत्नांची जोड असावी लागते. सत्कर्माची आणि परिश्रमांची जोड असेल तरच कोणतेही कार्य यशस्वी होते, हा धडा यातून आपल्याला मिळतो. यशाची हीच सूत्रे आपल्याला यशाच्या शिखरावर नेतात. बुद्धीचा योग्य वापर करूनच माणूस प्रगती साध्य करू शकतो.

भारतीय संस्कृतीची आणखी एक मोठी देणगी म्हणजे देवनागरी लिपी, जिला गणेश विद्या असेही म्हटले जाते. जगातील अनेक भाषांच्या लिपींमध्ये उच्चार आणि लेखन यात तफावत आढळते. इंग्रजीसारख्या भाषेत अनेक अक्षरे अनुच्चारित (सायलेंट) असतात किंवा एकाच अक्षराचे वेगवेगळे उच्चार होतात. याउलट देवनागरी ही अत्यंत शास्त्रीय आणि वैज्ञानिक लिपी आहे. जसे उच्चारले जाते तसेच लिहिले जाते. स्वरांची आणि व्यंजनांची योग्य वर्गवारी आणि रचना हे देवनागरी वैशिष्ट्य गणेशाच्या बुद्धिमत्तेचे आणि भारतीय ज्ञानाचे प्रतीक आहे. आपल्या भाषेचे आणि लिपीचे हे अभिमानस्पद सौंदर्य जपणे हे आपले परम कर्तव्य ठरते. या शास्त्रीय भाषेचा प्रसार होणे काळाची गरज आहे.

गणपतीला वाहिली जाणारी 21 दुर्वांची जुडी किंवा मोदकाचा नैवेद्य यामागेही आरोग्यशास्त्र आणि अध्यात्मशास्त्र दडलेले आहे. दुर्वा ही अत्यंत शीतल आणि दाहशामक वनस्पती आहे. आपल्या शरीरातील आणि मनातील विकार, काम, क्रोध, लोभ, मद, मत्सर यांसारख्या भावनांचे शमन करण्यासाठी आणि प्रपंचात समतोल साधण्यासाठी दुर्वा अर्पण केल्या जातात. पाच ज्ञानेंद्रिये, पाच कर्मेंद्रिये, पाच प्राण, पाच महाभूते आणि अंतःकरण अशा 21 तत्त्वांचा त्याग करून ईश्वराला शरण जाणे, हा दुर्वा अर्पण करण्यामागचा खरा आध्यात्मिक अर्थ आहे. हे आरोग्यदायी शास्त्र समजून घेतल्यास पूजाविधीमागील मूळ हेतू साध्य होतो आणि मन अंतर्मुख होऊन शांत होते. शरीराची आणि मनाची शुद्धी हाच खरा पूजाविधी आहे.

गणेशोत्सव साजरा करताना केवळ बाह्य डामडौल आणि गोंगाट यावर भर न देता गणेशाच्या रूपातील विचार आणि तत्त्वज्ञान आत्मसात करणे गरजेचे आहे. श्रीगणेश हा विघ्नहर्ता, बुद्धीदाता आणि मंगलमूत आहे. त्याच्या स्वरूपाचा योग्य अभ्यास करून, मूतशास्त्राचे पालन करत, पर्यावरणाचे भान राखून आणि देवनागरी व भारतीय संस्कृतीचा अभिमान बाळगून उत्सव साजरा करणे हेच खऱ्या अर्थाने गणेश रूप चिंतन ठरेल. गणेशाचे हे जीवनदर्शन आपल्या वैयक्तिक आणि सामाजिक जीवनाला अधिक समृद्ध, सुजाण आणि सन्माग बनवण्यासाठी सदैव मार्गदर्शक ठरत राहील. हाच समंजस विचार भावी पिढीपर्यंत पोहोचवणे आणि आपल्या समृद्ध वारशाचे संवर्धन करणे हेच आपले आद्य कर्तव्य ठरते. यातच आपल्या संस्कृतीचे खरे सौंदर्य सामावलेले आहे आणि समाजहितही याच मार्गावर अवलंबून आहे.