लालपरीची कोकणवारी : आस्था, परंपरा आणि व्यवस्थापनाचा कस

-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव

महाराष्ट्राचा सर्वाधिक प्रिय आणि भव्य लोकोत्सव म्हणजे गणेशोत्सव! या उत्सवाची चाहूल लागताच मुंबई, ठाणे आणि पालघरसारख्या शहरी भागांतून गाड्यांची चाके कोकणाच्या दिशेने वळू लागतात. भौगोलिकदृष्ट्या मुंबई, ठाणे, पालघर आणि रायगड हे भाग कोकण किनारपट्टीचाच भाग असले, तरी सांस्कृतिक, पारंपरिक आणि उत्सवाच्या दृष्टीने रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दोन दक्षिण कोकणी जिल्ह्यांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. खऱ्या अर्थाने ज्याला ‘कोकण’ म्हणून संबोधित केले जाते, ती म्हणजे रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्गची लाल माती, तेथील कौलारू घरे आणि घराघरांत अतिशय भक्तिभावाने साजरा होणारा गौरी-गणपतीचा सण! मुंबईत वर्षभर घाम गाळून पोटाची खळगी भरणारा चाकरमानी या काळात सर्व दुःखे, थकवा आणि चिंता विसरून आपल्या मूळ गावी, म्हणजेच रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्गच्या आपल्या मायभूमीत जाण्यासाठी आतुर झालेला असतो. चाकरमान्याची ही कोकणवारी केवळ एक प्रवास नसून ती त्याच्या संस्कृतीशी, परंपरेशी आणि मातीशी असलेल्या अतूट नात्याची जिवंत साक्ष आहे. या भावनिक सोहळ्यात जर कोणी सर्वात महत्त्वाचा आणि विश्वासू सोबती असेल, तर ती म्हणजे महाराष्ट्राची लाडकी ‘लालपरी’ अर्थात एसटी बस. यंदाच्या गणेशोत्सवासाठी एसटी महामंडळाने तब्बल ५,७४१ अतिरिक्त बस गाड्या सोडण्याचे नियोजन केले असून, या माध्यमातून साडेपाच हजारांहून अधिक बसेस कोकणात धावणार आहेत. या महाकाय वाहतूक नियोजनामुळे एसटी महामंडळाचे आणि शासन व्यवस्थेचे कौतुक नक्कीच व्हायला हवे, परंतु त्याच वेळी हा सोहळा निर्विघ्न, सुरक्षित आणि सुकर पार पाडण्यासाठी काही गंभीर आव्हानांकडेही लक्ष वेधणे गरजेचे ठरते.

कोकण, विशेषतः रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्हा आणि गणेशोत्सव यांचे नाते अत्यंत अनोखे आहे. मुंबईत वसलेला चाकरमानी भाद्रपद महिन्यात आपल्या लाडक्या बाप्पाच्या आगमनासाठी दक्षिण कोकणातील आपल्या मूळ गावी निघतो. या प्रवासासाठी खासगी वाहतूकदारांकडून प्रवाशांची होणारी आर्थिक लूट ही काही नवी बाब नाही. ऐन सणाच्या काळात खाजगी ट्रॅव्हल्सचे भाडे गगनाला भिडते. अशा कठीण प्रसंगी एसटी महामंडळ चाकरमान्यांसाठी खऱ्या अर्थाने तारणहार ठरते. यंदा एसटी महामंडळाने मुंबई, ठाणे आणि पालघर या तीन प्रमुख विभागांतून सर्वाधिक ५,७४१ बसेस कोकणातील विविध मार्गांवर धावण्याचे नियोजन केले आहे. यामध्ये मुंबई विभागातून २,०००, ठाणे विभागातून ३,१९६ आणि पालघर विभागातून ६४५ बसेस सोडल्या जाणार आहेत. एवढेच नव्हे तर, छत्रपती संभाजीनगरसारख्या दूरच्या विभागातून ३०७ बसेस १ सप्टेंबरपासूनच मुंबईकडे रवाना करण्यात आल्या आहेत, ज्या मुंबईत दाखल झाल्यानंतर रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि रायगडच्या दिशेने प्रवाशांची सेवा करतील. याशिवाय, राजकीय नेत्यांच्या माध्यमातून आणि उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांच्या पुढाकारातून २,९०० मोफत बसेसची सोयही करण्यात आली आहे. ११ आणि १२ सप्टेंबरला सर्वाधिक गर्दी असणार असून ११ सप्टेंबरसाठी १९७ तर १२ सप्टेंबरसाठी तब्बल ३८५ गाड्यांचे संपूर्ण आरक्षण फुल्ल झाले आहे. ३८७ गाड्यांचे ग्रुप बुकिंग झाले आहे. या आकडेवारीवरून हे स्पष्ट होते की, एसटीच्या भाड्यात वाढ झाली असली, तरीही चाकरमान्यांचा लालपरीवरील विश्वास तसूभरही कमी झालेला नाही.

एसटी महामंडळाची ही पूर्वतयारी आणि नियोजन निश्चितच कौतुकास्पद आहे. मुंबई सेंट्रलमधील मध्यवर्ती कार्यालय, परळ, कुर्ला यांसारख्या प्रमुख आगारांतून रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या मूळ कोकणी पट्ट्यासाठी धावणाऱ्या या गाड्यांमुळे लाखो प्रवाशांचा प्रवास सोपा होणार आहे. परिवहन मंत्री प्रताप सरनाईक यांनी स्पष्ट केल्याप्रमाणे, कोकणात अतिरिक्त गाड्या पुरवताना राज्यातील इतर भागांतील वाहतूक व्यवस्थेवर कोणताही विपरीत परिणाम होणार नाही, याची दक्षता घेण्यात येत आहे. ही भूमिका अत्यंत संतुलित आणि स्वागतार्ह आहे. कारण गणेशोत्सवाचा आनंद रत्नागिरी-सिंधुदुर्गात साजरा होत असताना उर्वरित महाराष्ट्रातील नियमित प्रवाशांची कोंडी होणार नाही, हे पाहणेही प्रशासनाचेच कर्तव्य आहे.

मात्र, नियोजनाचा कागदी आराखडा आणि प्रत्यक्ष रस्त्यावरील वास्तव यांत नेहमीच मोठा फरक पाहायला मिळतो. दरवर्षी गणेशोत्सवाच्या काळात मुंबई-गोवा महामार्गाची होणारी दुर्दशा हा चाकरमान्यांच्या जखमेवरचे कायमचे भळभळणारे क्षत ठरले आहे. गेली अनेक वर्षे मुंबई-गोवा महामार्गाच्या रुंदीकरणाचे काम रेंगाळलेले आहे. खड्ड्यांचे साम्राज्य, अर्धवट पूल, एकेरी वाहतूक आणि त्यामुळे लागणाऱ्या प्रचंड रांगा यामुळे ६ ते ८ तासांचा प्रवास १५ ते २० तासांवर जाऊन पोहोचतो. लालपरीत बसलेला चाकरमानी पाठीवर बॅग आणि हातात लहान मूल घेऊन खड्ड्यांच्या धक्क्यांनी हैराण होतो. एसटी महामंडळाने हजारो बसेस रस्त्यावर उतरवण्याचा निर्णय घेतला असला, तरी हे रस्ते या गाड्यांचा भार सुरक्षितपणे पेलण्यास सक्षम आहेत का? हा प्रश्न आजही अनुत्तरितच राहतो. खड्डेमय रस्त्यांमुळे एसटी गाड्यांमध्ये निर्माण होणारे तांत्रिक बिघाड, इंजिन गरम होणे, आणि टायर फुटणे यांसारख्या समस्या प्रवाशांचा हिरमोड करतात. त्यामुळे केवळ बसेसची संख्या वाढवून भागणार नाही, तर वाहतूक पोलिस आणि सार्वजनिक बांधकाम विभागाने एकत्र येऊन महामार्गावरील खड्डे बुजवणे आणि वाहतूक कोंडी होणार नाही यासाठी चोवीस तास यंत्रणा सज्ज ठेवणे तितकेच गरजेचे आहे.

दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे एसटी गाड्यांची भौतिक स्थिती आणि स्वच्छता. अनेकदा सणाच्या काळात अचानक वाढलेल्या गर्दीला तोंड देण्यासाठी जुन्या, खिळखिळ्या झालेल्या आणि डेपोमध्ये धूळ खात पडलेल्या बसेसही मार्गावर उतरवल्या जातात. लांब पल्ल्याच्या प्रवासात, विशेषतः रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या लांबच्या मार्गांवर अशा गाड्या मध्येच बंद पडल्यास प्रवाशांचे प्रचंड हाल होतात. विशेषतः लहान मुले, महिला आणि वयोवृद्ध प्रवाशांना महामार्गावर तासनतास ताटकळत राहावे लागते. तसेच, प्रवासात आगारांमधील आणि महामार्गावरील स्वच्छतागृहांची दुरवस्था हा एक मोठा प्रश्न असतो. एसटीच्या आगारांमध्ये स्वच्छतेचा अभाव आणि पिण्याच्या पाण्याची अपुरी सोय यामुळे प्रवाशांना नाहक त्रास सहन करावा लागतो. एसटी प्रशासनाने प्रवाशांकडून पूर्ण भाडे वसूल केल्यानंतर त्यांना किमान मूलभूत आणि सन्मानजनक सुविधा मिळायलाच हव्यात.

या सर्व आव्हानांनंतरही, एसटी आणि चाकरमानी यांचे नाते एक वेगळाच जिव्हाळा व्यक्त करते. लालपरी जेव्हा रत्नागिरी किंवा सिंधुदुर्गातील एखाद्या दुर्गम गावात दाखल होते, तेव्हा तिचा खणखणीत आवाज आणि हॉर्न ऐकून अख्खे गाव जागे होते. एसटीचा चालक आणि वाहक (कंडक्टर) हे या काळात केवळ कर्मचारी राहत नाहीत, तर ते चाकरमान्यांच्या आनंदाचे वाटेकरी बनतात. रात्रभर जागून, पावसात, धुक्यात आणि घाटांतील खडतर रस्त्यांवरून गाडी चालवणारा एसटीचा चालक हा खऱ्या अर्थाने या सोहळ्याचा पडद्यामागील नायक असतो. एसटी कर्मचाऱ्यांचे हे योगदान विसरता येणारे नाही. म्हणूनच, शासनाने आणि एसटी महामंडळाने या सणाच्या काळात अहोरात्र सेवा बजावणाऱ्या चालक, वाहक आणि यांत्रिक कर्मचाऱ्यांच्या सोयी-सुविधांकडेही विशेष लक्ष दिले पाहिजे. त्यांच्या विश्रांतीची, जेवणाची आणि आरोग्याची योग्य काळजी घेतली तरच ते पूर्ण क्षमत्याने आणि सुरक्षितपणे आपली सेवा बजावू शकतील.

गणेशोत्सव हा केवल एक सण नसून तो महाराष्ट्राच्या, विशेषतः खऱ्या कोकणच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि भावनिक एकतेचे प्रतीक आहे. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्गातील घराघरांतून उजळणारे दिवे, भजनांचे सूर, मृदंगाचा ताल आणि बाप्पाच्या आरत्या यांचा नाद घुमण्यामागे या हजारो एसटी बसेसचा आणि त्यातून प्रवास करणाऱ्या चाकरमान्यांचा मोठा वाटा आहे. महामंडळाने दाखवलेली तत्परता आणि साडेपाच हजारांहून अधिक बसेसचे केलेले नियोजन हे महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेच्या ताकदीची प्रचीती देते. आता खरी गरज आहे ती महामार्गावरील सुरळीत वाहतूक, खड्डेमुक्त रस्ते आणि गाड्यांची वेळेवर उपलब्धता सुनिश्चित करण्याची. ही लालपरी जेव्हा चाकरमान्याला सुखरूपपणे त्याच्या कोकणातील गावच्या वेशीवर आणि घराच्या दारात पोहोचवेल, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने या भव्य नियोजनाचे चीज होईल. गणेशभक्तांचा हा प्रवास सुखाचा, सुरक्षित आणि विघ्नहर्ता गणरायाच्या आशीर्वादाने आनंदाचा ठरो, हीच सदिच्छा!