-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव
आजच्या आधुनिक काळात मानवी जीवनशैलीत आणि खानपान पद्धतीमध्ये अमुलाग्र बदल झाले आहेत, ज्याचे दूरगामी परिणाम आपल्या आरोग्यावर स्पष्टपणे दिसून येतात. धावपळीच्या या युगात मानवाने स्वतःच्या प्रकृतीकडे दुर्लक्ष केल्यामुळे अनेक नवीन आजार डोके वर काढत आहेत. आपल्या ताटात येणाऱ्या अन्नाचे पोषणमूल्य नेमके किती आहे, याविषयी जागृती वाढली असली तरी स्वयंपाकघरात रोज वापरल्या जाणाऱ्या खाद्यतेलाच्या निवडीबाबत समाजात अजूनही अनेक गैरसमज आणि अंधश्रद्धा पाहायला मिळतात. आरोग्याची घडी व्यवस्थित ठेवायची असेल, तर तेलाची निवड केवळ चव किंवा परंपरेनुसार न करता, तर्कशुद्ध आणि वैद्यकीय निकषांवर आधारित असणे काळाची गरज बनले आहे. आजकाल बाजारात मिळणाऱ्या विविध खाद्यतेलांची सखोल माहिती गोळा करणे आणि आपल्या शरीराच्या विशिष्ट गरजेनुसार योग्य तेलाची निवड करणे हे प्रत्येक सुजाण नागरिकाचे आणि कुटुंबातील प्रमुखाचे महत्त्वाचे कर्तव्य ठरते.
आपल्या संस्कृतीत तेल हा आहाराचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. पूर्वीच्या काळी घाण्यावर काढलेले शुद्ध तेल वापरले जायचे आणि लोकांचे शारीरिक श्रमही अधिक असल्यामुळे ते पचवणे सोपे जात होते. परंतु, काळ बदलला तसे बाजारपेठेत विविध प्रकारच्या रिफाइंड तेलांचे आगमन झाले. आजकाल बाजारात शेंगदाणा तेल, सूर्यफूल तेल, सोयाबीन तेल, मोहरीचे तेल, करडई तेल, खोबरेल तेल आणि ऑलिव्ह ऑइल असे अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत. प्रत्येक तेलाचे रासायनिक गुणधर्म आणि फॅटी अ‍ॅसिडचे प्रमाण वेगळे असते. त्यामुळे “कोणते तेल उत्तम?” या प्रश्नाचे कोणतेही एकच उत्तर असू शकत नाही. विचारपूर्वक केलेले नियोजन असे सांगते कि, आपल्या शरीराला सॅच्युरेटेड, मोनोअनसॅच्युरेटेड आणि पॉलीअनसॅच्युरेटेड या तिन्ही प्रकारच्या फॅट्सची ठराविक प्रमाणात गरज असते. यातील समतोल बिघडल्यास लठ्ठपणा, मधुमेह, उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकाराचा धोका वाढू शकतो. विशेषतः लहान मुले, तरुण आणि वृद्धांच्या आहाराकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे, कारण प्रत्येक वयोगटातील पचनसंस्था आणि शारीरिक गरजा पूर्णपणे भिन्न असतात. आरोग्याची काळजी घेण्यासाठी प्रत्येक व्यक्तीने आहारातील स्निग्ध पदार्थांचे प्रमाण नियमितपणे तपासले पाहिजे. शरीराला तंदुरुस्त ठेवायचे असेल तर आहारातील घटकांचा समतोल राखणे अत्यंत आवश्यक आहे.
आजच्या धकाधकीच्या आणि व्यस्त जीवनशैलीमध्ये आहाराचे नियोजन करताना अनेकांना अनेक आव्हानांचा सामना करावा लागतो. बाजारात उपलब्ध असणाऱ्या कृत्रिम आणि प्रक्रिया केलेल्या अन्नपदार्थांमुळे आरोग्याच्या समस्या अधिकच गंभीर होत चालल्या आहेत. फास्ट फूड आणि जंक फूडच्या अतिसेवनामुळे शरीरात खराब कोलेस्ट्रॉलचे प्रमाण वेगाने वाढते, ज्यामुळे रक्तवाहिन्यांवर ताण येतो. यावर मात करण्यासाठी घरगुती आणि पारंपरिक पद्धतीने बनवलेल्या आहाराचे महत्त्व नव्याने अधोरेखित होत आहे. घरातील जेवणात वापरले जाणारे तेल जर योग्य गुणवत्तेचे असेल, तर अनेक शारीरिक व्याधींपासून सहज बचाव होऊ शकतो. बाजारात मिळणाऱ्या स्वस्त आणि निकृष्ट दर्जाच्या तेलांमध्ये अनेकदा रासायनिक घटकांची भेसळ असण्याची शक्यता असते, जी शरीराच्या अंतर्गत अवयवांसाठी अत्यंत हानिकारक ठरू शकते. त्यामुळे तेल खरेदी करताना नेहमी विश्वासू ब्रँड आणि प्रमाणित उत्पादनांनाच प्राधान्य दिले पाहिजे.
आजच्या काळात हृदयविकाराच्या रुग्णांमध्ये झपाट्याने वाढ होत असून, त्याचे मुख्य कारण चुकीची आहारशैली आहे. बाजारात मिळणाऱ्या रिफाइंड तेलांच्या प्रक्रियेमध्ये अनेकदा उच्च तापमानाचा वापर केला जातो, ज्यामुळे तेलातील अनेक नैसर्गिक घटक नष्ट होतात. यासाठी सखोल संशोधनावर आधारित माहिती समजून घेणे गरजेचे आहे. तेल निवडताना त्यात ‘स्मोक पॉईंट’ (धूर निघण्याची पातळी) किती आहे, हे पाहणेही आवश्यक असते. जास्त तापमानावर तळण्यासाठी एक तेल योग्य असते तर साध्या फोडणीसाठी दुसरे तेल फायदेशीर ठरते. दुर्दैवाने, केवळ आकर्षक जाहिराती आणि ब्रँड्सच्या प्रभावाखाली होऊन अनेक कुटुंबं आपल्या आरोग्याशी तडजोड करतात. अनेकदा आपण ब्रँडेड आणि महागड्या तेलांना प्राधान्य देतो, पण त्यातील घटकांचा हमारे शरीरावर नेमका काय परिणाम होतो याचा विचार करत नाही. रासायनिक प्रक्रियेमुळे तेलातील आवश्यक जीवनसत्त्वे नष्ट होतात, ज्यामुळे शरीराला अपेक्षित पोषण मिळत नाही आणि आजार बळावतात. आरोग्याशी तडजोड करणे भविष्यात अतिशय घातक ठरू शकते.
आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, एकाच प्रकारच्या तेलाचे सातत्याने सेवन करण्याऐवजी तेलांचे आवर्तन बदलणे किंवा वेगवेगळ्या तेलांचा संमिश्र वापर करणे आरोग्यासाठी अधिक फायदेशीर ठरते. यालाच व्यावहारिक भाषेत ‘रोटेशन ऑफ ऑइल’ असे म्हणतात. यामुळे शरीराला सर्व प्रकारच्या फॅटी अ‍ॅसिड्सचा योग्य समतोल मिळतो. मोहरीचे तेल उत्तर भारतात जितके गुणकारी मानले जाते, तितकेच दक्षिण भारतात खोबरेल तेल किंवा महाराष्ट्रात शेंगदाणा आणि करडई तेलाला महत्त्व आहे. प्रादेशिक हवामान, शरीराची मेहनत आणि कौटुंबिक आरोग्याची पार्श्वभूमी लक्षात घेऊनच तेलाची निवड केली पाहिजे. पारंपरिक पद्धतींचा स्वीकार करताना योग्य अभ्यासाची जोड देणे आणि आधुनिक जीवनशैलीत आवश्यक तो बदल करणे हीच उत्तम आरोग्याची खरी पावती आहे. संतुलित आहारामुळे शरीराची ऊर्जा टिकून राहते.
अन्न, वस्त्र आणि निवारा या मूलभूत गरजांप्रमाणेच उत्तम आरोग्य ही आजच्या काळातील सर्वात मोठी गरज बनली आहे. आपण जे अन्न ग्रहण करतो, त्याचा थेट प्रभाव आपल्या मानसिक आणि शारीरिक स्थितीवर पडत असतो. तेलाचा वापर करताना त्याचे प्रमाण नियंत्रित ठेवणे अत्यंत बुद्धिमत्तेचे लक्षण ठरते. अतितेलकट किंवा तुपकट पदार्थ खाण्याच्या सवयीमुळे पचनक्रिया मंदावते आणि आळस वाढतो. याउलट, योग्य प्रमाणात आणि योग्य दर्जाचे तेल वापरल्यास शरीराला ताजेतवाने वाटते आणि कामाचा उत्साह कायम राहतो. कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याच्या आरोग्याची जबाबदारी ही मुख्यत्वे स्वयंपाकघराची धुरा सांभाळणाऱ्या व्यक्तीवर असते, त्यामुळे ही माहिती प्रत्येक गृहिणीपर्यंत आणि सदस्यापर्यंत पोहोचणे गरजेचे आहे. विविध कार्यशाळा, आरोग्य शिबिरे आणि मार्गदर्शक उपक्रमांच्या माध्यमातून याविषयी जनआंदोलन उभे करण्याची आवश्यकता आहे, जेणेकरून भावी पिढी निरोगी आणि सक्षम होऊ शकेल.
खाद्यतेलाच्या निवडीबाबत अंधानुकरण सोडण्याची वेळ आता आली आहे. आपण काय खातो आणि त्या अन्नाचे हमारे शरीरावर काय परिणाम होतात, याचा ताळमेळ बसवणे म्हणजेच खरा सारासार विचार होय. प्रत्येकाने आपल्या स्वयंपाकघरात पाऊल ठेवताना तेलाच्या बाटलीवरील मजकूर वाचण्याची आणि त्याचे महत्त्व समजून घेण्याची सवय लावली पाहिजे. जर आपण आजच आरोग्याविषयी अशी जागरूक पावले उचलली, तरच उद्याचे निरोगी आणि सक्षम राष्ट्र निर्माण होऊ शकेल. उत्तम आरोग्य हीच खरी संपत्ती आहे आणि ती जपण्यासाठी योग्य विचारांची कास धरण्याशिवाय दुसरा पर्याय नाही. निरोगी समाज हाच देशाच्या विकासाचा खरा पाया असतो, आणि त्याची योग्य सुरुवात आपल्या स्वतःच्यास्वयंपाकघरातूनच होत असते. योग्य आहार हाच दीर्घायुष्याचा खरा मार्ग आहे. प्रत्येकाने आरोग्याची काळजी घेणे हे अत्यंत आवश्यक आहे.
