-उमाजी म. केळुसकर / खाद्य संस्कृती
भारतीय संस्कृती, परंपरा आणि सण-उत्सव म्हटलं की जिभेवर रेंगाळणारी चव आणि संस्कृतीचा गोडवा डोळ्यांसमोर येतो, आणि यात लाडूचे स्थान नेहमीच सर्वोच्च आणि अढळ राहिले आहे. लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत प्रत्येकाच्याच आवडीचा असणारा लाडू हा केवळ एक साधा गोड पदार्थ नाही, तर तो आपल्या आदरतिथ्याचा, आनंदाचा आणि मांगल्याचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. बुंदीचे लाडू आणि मोतीचूर लाडू यांचा उगम कोठून झाला, या वादात पडायचे नाही. परंतु मोतीचूर लाडूंच्या आधी बुंदीचे लाडूच प्रस्थापित होते हे सत्य आहे. बुधवारी (दि. २३ सप्टेंबर) लायन्स हेल्थ फाउंडेशन, अलिबागचे उपाध्यक्ष आणि प्रसिद्ध उद्योजक नितीन अधिकारी यांचे सुपुत्र अजिंक्य यांच्या वाङ्‌निश्चय सोहळ्याला (साखरपुड्याला) जाण्याचा योग आला. या सुंदर आणि आनंददायी सोहळ्यात उपस्थितांना पेढ्यांसोबत खास बुंदीचे लाडूही देण्यात आले, ज्याने जुन्या आणि पारंपरिक सुखद आठवणींना एकदम उजाळा दिला.
पूर्वी महाराष्ट्रात लग्नकार्यात, मुंजीमध्ये किंवा कोणत्याही शुभकार्यात आवर्जून बुंदीचे लाडूच पंगतीत मिळायचे. त्या लाडवांची एक वेगळीच खमंग चव, घट्टपणा आणि पोत होता. परंतु, आज काळ पूर्णपणे बदलला आहे; शहरांमध्ये आणि गावोगावी बाहेरच्या हलवायांची दुकाने मोठ्या प्रमाणावर थाटली गेली आहेत. या आधुनिक मिठाईच्या दुकानांमध्ये गेल्यास बुंदीचे लाडू आता क्वचितच विक्रीस पाहायला मिळतात. त्याऐवजी बाजारात सर्वत्र प्रामुख्याने मोतीचूर लाडूच विक्रीसाठी मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध असतात. मोतीचूर लाडू दिसायला सुंदर असले, तरी त्यामध्ये अस्सल बुंदीच्या लाडवांसारखी ती पारंपरिक चव आणि खमंगपणा नसतो. शिवाय, हे मोतीचूर लाडू बरेचदा जास्त ओलसर किंवा मऊ असतात, ज्यामुळे जुन्या बुंदीच्या लाडवांचा अस्सल आनंद तिथे मिळत नाही.
या बदलत्या व्यावसायिक प्रवाहात आणि आधुनिकतेच्या लाटेत हा एक अत्यंत गंभीर प्रश्न निर्माण होतो की, पुढे जाऊन हे अस्सल बुंदीचे लाडू पूर्णपणे गायब तर नाही होणार ना? आधुनिकतेच्या ओघात आणि आकर्षक मोतीचूरच्या गर्दीत आपले हे पारंपरिक लाडू मागे पडत चालले आहेत. जन्मोत्सव असो, बारसे असो, कौटुंबिक सोहळे असोत, सत्यनारायणाची पूजा असो किंवा दिवाळी, गणपतीसारखे मोठे सण असोत, नैवेद्याची ताटली लाडवाशिवाय पूर्णच होऊ शकत नाही. आपल्या देशामध्ये आणि विशेषतः महाराष्ट्रात लाडूंचे अनेक प्रकार पाहायला मिळतात, जो प्रत्येकाच्या आवडीनुसार, ऋतूनुसार आणि सणानुरूप तयार केले जातात. खमंग भाजलेले बेसन आणि साखरेचा पाक किंवा पिठीसाखर एकत्र करून बनवलेला बेसन लाडू तोंडात टाकताच विरघळतो, तर मोतीचूर लाडू आपल्या मऊ आणि दाणेदार पोतमुळे सर्वांनाच वेड लावतो. रवा लाडू हा देखील घरोघरी सहज आणि झटपट बनवला जाणारा लोकप्रिय प्रकार आहे, तर बुंदीचे लाडू हे गणपती बाप्पाच्या अतिशय आवडीचे मानले जातात.
जसा काळ बदलला तसे लाडवांचे प्रकार आणि त्यांची आरोग्याविषयीची संकल्पना देखील मोठ्या प्रमाणावर बदलत गेली. आजच्या काळात फक्त चवच नाही तर आरोग्याची काळजी घेणारे लाडूही तितकेच आवडीने खाल्ले जातात. उदाहरणार्थ, हिवाळ्याच्या दिवसांमध्ये शरीराला उबदार ठेवणारे आणि ताकद देणारे डिंकाचे लाडू आवर्जून खाल्ले जातात. डिंक, खारीक, खोबरे, विविध प्रकारचे सुका मेवा आणि साजूक तूप घालून बनवलेले हे लाडू पौष्टिकतेचा खजिनाच असतात. मकरसंक्रांतीच्या सणाला तीळ आणि गुळाचे लाडू खाण्याची परंपरा आहे, जे आरोग्यासाठी अत्यंत गुणकारी मानले जातात. तसेच ओल्या किंवा सुक्या खोबऱ्याचे लाडू, शेंगदाणा लाडू आणि मुगाच्या डाळीचे लाडू हे देखील घरोघरी आवडीने बनवले जातात. आजकालच्या फिटनेस प्रेमींसाठी साखरेऐवजी खजूर, अंजीर आणि अक्रोड-बदाम वापरून बनवलेले ड्रायफ्रूट्स लाडू अत्यंत लोकप्रिय झाले आहेत, ज्यामध्ये खाण्याची गोडीही मिळते आणि आरोग्याशी कोणतीही तडजोड करावी लागत नाही.
लाडू बनवण्याची कला ही खऱ्या अर्थाने एक उत्तम कारागिरी आहे. योग्य प्रमाण, भाजण्याची अचूक वेळ आणि हाताची वळणदार कला या तिन्हींच्या संगमातून एक उत्तम लाडू तयार होतो. पाहुणे घरी आल्यावर त्यांचे स्वागत गोड लाडूने करणे हा आपल्या आदरातिथ्याचा एक भाग मानला जातो. देवपूजेच्या नैवेद्यापासून ते अगदी प्रवासात सोबत नेण्यापर्यंत लाडू हा अत्यंत सोयीचा आणि खाण्यायोग्य पदार्थ आहे. इतक्या विविध प्रकारच्या लाडवांचा हा प्रवास खऱ्या अर्थाने आपल्या खाद्यसंस्कृतीची समृद्धता दर्शवतो. बेसन लाडू आणि मोतीचूर लाडू लोकप्रिय असले आणि रवा लाडू, डिंकाचे लाडू, तसेच संक्रांतीचे तीळ-गुळाचे लाडू ठराविक वेळी खाल्ले जात असले, तरी बुंदीच्या लाडवांचे महत्त्व आणि त्यांचा मान वेगळाच आहे. शुभकार्यांची शान असणाऱ्या बुंदीच्या लाडवांचे अस्तित्व टिकवून ठेवणे आणि नवीन पिढीपर्यंत त्यांची ओळख पोहोचवणे ही आपली जबाबदारी ठरते. जुन्या संस्कृतीची ओळख असलेले बुंदीचे लाडू काळाच्या ओघात हरवून जाऊ नयेत, यासाठी त्यांना जतन करणे आणि त्यांची परंपरा पुढे चालवणे आवश्यक आहे. विविध चवींचे, रंगांचे आणि आरोग्याची जोड असलेले हे लाडू आपल्या जीवनातील गोडवा कायम टिकवून ठेवतात आणि प्रत्येक सणाला अधिक रंगतदार बनवतात, सोबतच आपल्या संस्कृतीचा अस्सल वारसाही जपतात.
