– उमाजी म. केळुसकर / विज्ञानवेध
मानवी इतिहासामध्ये क्रांती घडवून आणणाऱ्या काही मोजक्याच शोधांपैकी कागद प्रतिमुद्रित करण्याचे अर्थात झेरॉक्स मशीनचा शोध हा एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. कागदावरील मजकूर किंवा चित्र क्षणात हुबेहूब दुसऱ्या कागदावर उतरवणाऱ्या या किमयेने आधुनिक जगाचे आणि विशेषतः व्यावसायिक व कार्यालयीन कामकाजाचे स्वरूप कायमचे बदलून टाकले. याच ऐतिहासिक प्रवासाचा पाया रचणारी जगातली पहिली यशस्वी व्यावसायिक आणि स्वयंचलित फोटोकॉपी मशीन म्हणजेच झेरॉक्स ९१४ चे पहिले सार्वजनिक प्रात्यक्षिक १६ सप्टेंबर १९५९ रोजी न्यूयार्क शहरातील पिएर हॉटेलमध्ये जगासमोर आले. या एका प्रात्यक्षिकाने मानवी संस्कृतीतील माहितीची देवाणघेवाण आणि दस्तऐवजीकरणाचा वेग पूर्णपणे बदलून टाकला.
कोणत्याही महान शोधामागे एक मोठी तपस्या आणि संघर्षाची गाथा असते. चेस्टर कार्लसन या अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञाने १९३८ मध्ये ‘इलेक्ट्रोफोटोग्राफी’ या तत्त्वाचा शोध लावला, ज्याला नंतर ‘झेरोग्राफी’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. कागद आणि शाईच्या पारंपरिक आणि क्लिष्ट मुद्रण पद्धतींना छेद देऊन शुष्क शाई आणि स्थिर विद्युत ऊर्जेच्या साहाय्याने कागदाची प्रत तयार करण्याचे हे क्रांतिकारक तंत्रज्ञान होते. मात्र, एका छोट्या कल्पनेपासून ते प्रत्यक्षात चालणारे व्यावसायिक यंत्र बनवण्याचा हा प्रवास अत्यंत खडतर होता. त्या काळातील अनेक नामवंत कंपन्यांनी आणि उद्योजकांनी कार्लसन यांच्या या कल्पनेत अजिबात रस दाखवला नाही आणि ती तांत्रिकदृष्ट्या अव्यवहार्य असल्याचे ठरवून सरळ फेटाळून लावली. तरीही कार्लसन यांनी आपला आत्मविश्वास सोडला नाही. अखेर ‘हॅलोइड’ नावाच्या एका छोट्या आणि जिद्दी कंपनीने या कल्पनेवर आणि दूरदृष्टीवर विश्वास ठेवून आर्थिक व तांत्रिक गुंतवणूक केली. पुढे जाऊन हीच छोटी कंपनी ‘झेरॉक्स कॉर्पोरेशन’ म्हणून जागतिक स्तरावर अफाट नावारूपास आली.
हा शोध लागण्यापूर्वी जगातील कार्यालयीन विश्वाचे चित्र आजच्यासारखे सुटसुटीत नव्हते. प्रत्येक दस्तऐवजाची प्रत हाताने काढावी लागे, टायपिंग मशीनचा वापर करावा लागे किंवा मजुरी करून कार्बन पेपरच्या साहाय्याने काही मोजक्याच प्रती काढाव्या लागत असत. यात प्रचंड वेळ वाया जात असे, मानवी श्रम खूप लागत आणि चुका होण्याची शक्यताही फार दाट असे. जेव्हा हे महाकाय यंत्र पहिल्यांदा लोकांसमोर आणि मीडियासमोर आणले गेले, तेव्हा उपस्थितांना एका जादुई अनुभवाचा भास झाला. एका साध्या बटण दाबताच अवघ्या काही सेकंदात मूळ कागदाची काळी-पांढरी हुबेहूब प्रत बाहेर येणे हे त्या काळातील विज्ञानातील एक अकल्पनीय आणि मोठे आश्चर्य होते. विशेष म्हणजे, यासाठी कोणत्याही विशेष रसायनयुक्त किंवा महागड्या कागदाची गरज नव्हती, तर कोणत्याही अगदी साध्या दैनंदिन वापरातील कागदावर ही प्रत सहज काढता येत होती.
या अतुलनीय सुलभतेमुळे आणि अचूकतेमुळे हे यंत्र अल्पावधीतच व्यावसायिक वर्तुळात प्रचंड लोकप्रिय ठरले. सुरुवातीला या यंत्राचा आकार मोठा होता आणि त्याचे वजनही बरेच होते, परंतु त्याची कार्यक्षमता आणि अचूकता यामुळे कार्यालयातील कागदपत्रांची नक्कल करण्याची जुनी, किचकट आणि वेळखाऊ पद्धत एका झटक्यात मागे पडली. या यंत्राच्या वापरामुळे व्यावसायिक जगतातील कागदपत्र हाताळणीच्या पद्धती पूर्णपणे बदलून गेल्या आणि कार्यालयीन उत्पादकता अनेक पटींनी वाढली. कंपन्यांचे करार, कायदेशीर कागदपत्रे आणि महत्त्वाच्या नोंदी आता काही मिनिटांत जतन करणे शक्य झाले.
या व्यावसायिक आगमनामुळे माहितीचा प्रसार वेगाने होण्यास आणि जागतिकीकरणाला एक नवी गती मिळाली. शिक्षण, कायदा, शासन, प्रशासन आणि कॉर्पोरेट जगतात या यंत्राने एक न भूतो न भविष्यती अशी क्रांती घडवून आणली. पुस्तकांची पाने, विद्यार्थ्यांसाठी लागणाऱ्या नोट्स, अधिकृत शासकीय कागदपत्रे आणि व्यावसायिक करार यांच्या हजारो प्रती सहज उपलब्ध होऊ लागल्या. यामुळे मानवी श्रम मोठ्या प्रमाणावर वाचले आणि बौद्धिक संपदा लोकांपर्यंत पोहोचवणे सुलभ झाले. या यशस्वी यंत्राच्या प्रक्षेपणाने केवळ एका कंपनीचे भाग्य बदलले नाही, तर संपूर्ण जगाच्या कामाची पद्धत बदलून टाकली.
आजच्या आधुनिक डिजिटल युगात जरी स्कॅनर, प्रिंटर, पीडीएफ आणि क्लाउड स्टोरेजचे युग आले असले, तरी कागद प्रत करण्याच्या आणि माहितीची नक्कल करण्याच्या मूळ संकल्पनेचा पाया याच ऐतिहासिक यंत्राने रचला होता. ते प्रात्यक्षिक केवळ एका नवीन उत्पादनाचे लाँचिंग नव्हते, तर ते मानवी कार्यक्षमतेच्या आणि तांत्रिक प्रगतीच्या इतिहासातील एक नवीन सुवर्णपान होते. भविष्यातील अनेक आधुनिक आणि डिजिटल तंत्रज्ञानांसाठी हा एक अत्यंत महत्त्वाचा, पायाभूत आणि मार्गदर्शक टप्पा ठरला आहे, जिसकी महती आजच्या काळातही तितकीच कायम आहे.
