… आणि अवघ्या काही सेकंदांत ५२ गावे झाली उद्ध्वस्त

-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव

मानव आणि निसर्ग यांच्यातील संबंध हे सनातन काळापासून परस्परविरोधी राहिला आहे. निसर्ग जितका जगवणारा, मातृवत आणि सुंदर आहे, तितकाच तो अगाध, अगम्य आणि प्रसंगी अत्यंत निष्ठुरही ठरू शकतो. माणूस आपल्या विज्ञानाच्या बळावर, तंत्रज्ञानाच्या जोरावर आणि अहंकाराच्या शिखरावर उभा राहून सृष्टीला जिंकल्याचा आव आणतो; परंतु निसर्गाचा एकच क्षणार्धातील झटका मानवी अहंकार, त्याची समृद्धी आणि संपूर्ण अस्तित्त्व धुळीस मिळवण्यासाठी पुरेसा असतो. ३० सप्टेंबर १९९३ ची ती दुर्दैवी पहाट निसर्गाच्या याच नियंता आणि विनाशकारी स्वरूपाची प्रचिती देणारी ठरली. लातूर आणि धाराशिव जिल्ह्यांतील किल्लारीसह परिसर जेव्हा गणेश विसर्जनानंतर गाढ झोपेत होता, तेव्हाच अचानक भूगर्भातून आलेल्या एका विनाशकारी हादरल्याने ५२ गावे क्षणार्धात धाराशायी झाली. अवघ्या काही सेकंदांत सुमारे १०,००० निष्पाप जीवांचा बळी गेला, हजारो लोक कायमचे अपंग झाले आणि लाखो नागरिक उघड्यावर आले. दगड-मातीच्या माळवदाखाली हजारो कुटुंबे गाडली गेली, आणि आनंदाचे वातावरण एका क्षणात किंकाळ्या व आक्रोशात बदलले. या भीषण आपत्तीने केवळ घरे पाडली नाहीत, तर हजारो कुटुंबांचे संसार रसातळाला नेले.

त्या काळ्या पहाटेने माणसाच्या आयुष्यात असा काही अंधार आणला, ज्याची कल्पनाही शब्दांत करणे अशक्य आहे. रात्री एकत्र जेवून, हसत-खेळत झोपलेली कुटुंबे सकाळी एकत्र उठूच शकली नाहीत. निष्पाप लहान मुले, वृद्ध, महिला आणि तरुण एकाच क्षणात मातीच्या ढिगाऱ्याखाली दाबले गेले. अवघ्या काही सेकंदांच्या काळाने माणसाचे अस्तित्व असे काही संपवले की, कित्येक घरांमध्ये दिवा लावायलाही कोणी उरले नाही. एका रात्रीत कित्येक आयांचे कुस उघडे पडले, कित्येक मुलांचे छत्र हरपले, तर कित्येक भावंडांची साथ कायमची सुटली. जे वाचले, त्यांच्यासमोर आप्तस्वकीयांचे मृतदेह मातीच्या ढिगाऱ्यातून बाहेर काढण्याशिवाय दुसरा कोणता मार्ग उरला नव्हता. ढिगाऱ्याखालून येणारे आक्रोशाचे आवाज, चिखलात आणि दगड-मातीत पसरलेला रक्ताचा सडा आणि चारी बाजूंनी येणारा आकांत यामुळे संपूर्ण परिसर मृत्यूच्या भयंकर शांततेने व्यापून गेला होता.

मातीचा प्रत्येक खडा, घराची प्रत्येक वीट आणि पाडलेली प्रत्येक भिंत एका समृद्ध संसाराच्या विनाशाची साक्ष देत होती. कालपर्यंत जिथे मुलांचा किलबिलाट होता, जिथे अंगणात तुळशी वृंदावन हसत होते आणि जिथे जीवनाचा आनंद फुलत होता, तिथे आता फक्त स्मशानशांतता आणि छिन्नभिन्न झालेले अवशेष उरले होते. आपल्या डोळ्यांसमोर स्वतःच्या पाल्यांना, आई-वडिलांना किंवा जीवनसाथीला दगावताना पाहणाऱ्या वाचलेल्यांच्या वेदना इतक्या भीषण होत्या की, अश्रूही वाळून गेले होते. प्रेतांचा खच, प्रेतांची ओळख पटवण्यासाठी चाललेली केविलवाणी धडपड आणि आप्तस्वकीयांना शेवटचा निरोप देण्यासाठी मिळालेला अपुरा वेळ या सर्व गोष्टींनी मानवी संवेदनशीलतेचा अंत पाहिला. त्या दिवशी केवळ इमारती पडल्या नाहीत, तर मानवी मन, आशा आणि आयुष्याची स्वप्ने कायमची उद्ध्वस्त झाली.

तत्कालीन आपत्ती व्यवस्थापनाचे चित्र पाहिले तर ते एकाच वेळी अस्वस्थ करणारे आणि मानवी सहवेदनेची प्रचिती देणारे होते. १९९३ मध्ये आजच्यासारखी आधुनिक आपत्ती व्यवस्थापन यंत्रणा (NDRF), अत्याधुनिक उपकरणांची उपलब्धता, उपग्रह संचार किंवा जलद माहिती देणारी संपर्क साधने अस्तित्त्वात नव्हती. भूकंपाचा धक्का बसल्यानंतर सुरुवातीचे काही तास स्थानिक नागरिक, वाचलेले ग्रामस्थ आणि आजूबाजूच्या गावातील लोकांनीच हाताने दगड-माती बाजूला सारून लोकांना बाहेर काढण्याचे शर्थीचे प्रयत्न केले. माहिती मिळताच भारतीय लष्कर, राज्य राखीव पोलिस दल आणि स्थानिक प्रशासनाने तातडीने धाव घेतली. मात्र, रस्ते खचलेले असल्यामुळे आणि दळणवळणाची साधने ठप्प झाल्याने मदत यंत्रणांना घटनास्थळी पोहोचण्यात मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागला.

त्या काळात वैद्यकीय आपत्कालीन सेवांची मोठी कमतरता जाणवली. तात्पुरते तंबू ठोकून हजारो जखमींवर प्राथमिक उपचार करावे लागले. पिण्याचे पाणी, अन्नधान्य आणि औषधांचा पुरवठा सुरळीत करणे हे प्रशासनासमोर एक महाकाय आव्हान होते. परंतु, या भीषण परिस्थितीत देश-विदेशातून आलेल्या मदतीने आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या उत्स्फूर्त सहभागाने एक मोठा आधार दिला. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ, सेवाभावी संस्था, सामाजिक कार्यकर्ते आणि स्थानिक तरुण यांनी मृतदेहांची विल्हेवाट लावण्यापासून ते अन्नछत्र चालवण्यापर्यंत अहोरात्र कष्ट उपसले. तत्कालीन आपत्ती व्यवस्थापनात नियोजनाचा आणि पूर्वतयारीचा अभाव स्पष्टपणे दिसून आला; परंतु उपलब्ध अपुऱ्या संसाधनांच्या बळावर प्रशासनाने व स्वयंसेवकांनी केलेल्या प्रामाणिक प्रयनांमुळे हजारो जखमींचे प्राण वाचवणे शक्य झाले.

या भीषण आपत्तीच्या काळात राजकीय इच्छाशक्ती आणि शासकीय नेतृत्वाने दाखवलेली तत्परता अत्यंत महत्त्वाची ठरली. तत्कालीन मुख्यमंत्री शरद पवार आणि राज्य प्रशासनाने राजकीय मतभेद बाजूला ठेवून तातडीने आपत्कालीन पावले उचलली. खुद्द मुख्यमंत्र्यांनी अनेक दिवस लातूरमध्ये तळ ठोकून थेट घटनास्थळावरूनच मदत आणि पुनर्वसन कार्याचे नेतृत्व केले. केंद्र सरकारच्या वतीने तत्कालीन पंतप्रधान पी. व्ही. नरसिंह राव यांनी तातडीने केंद्रीय मदत निधी घोषित केला आणि सर्व प्रकारची लष्करी व आपत्कालीन मदत पुरवली. विरोधी पक्षातील नेत्यांनीही या संकटाच्या काळात राजकीय आरोप-प्रत्यारोप न करता प्रशासनाला पूर्ण सहकार्य केले. जागतिक बँकेकडून पुनर्वसनासाठी मोठे कर्ज व मदत मिळवण्यात राजकीय नेतृत्वाने यश मिळवले, ज्यामुळे हजारो बेघरांना पुन्हा पक्की घरे मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला. पक्षाच्या भिंती ओलांडून सर्व राजकीय पक्षांनी दाखवलेल्या या सामाजिक बांधिलकीमुळेच पुनर्वसनाचा महाकाय प्रकल्प मार्गी लागू शकला.

या महाप्रलयानंतर उभे ठाकलेले आव्हान केवळ ढिगारे उपसण्याचे नव्हते, तर उद्ध्वस्त झालेल्या माणसांच्या मनांत पुन्हा जगण्याची उमेद निर्माण करण्याचे होते. संपूर्ण देश आणि जगभरातून मदतीचा ओघ सुरू झाला. देशभरातील सामान्य नागरिकांपासून ते आंतरराष्ट्रीय संघटनांपर्यंत सर्वांनीच अत्यंत तत्परतेने सहकार्याचा हात पुढे केला. शासन, स्वयंसेवी संस्था आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांनी एकत्र येत पुनर्वसनाचे एक महाकाय कार्य हाती घेतले. तात्पुरती छावणी, वैद्यकीय मदत आणि अन्नाची सोय करण्यापासून ते नव्या गावांमधील घरांच्या बांधकामापर्यंत मोठे प्रयत्न झाले. परंतु, या विनाशाने आपल्याला नैसर्गिक आपत्तींच्या व्यवस्थापनाबाबत एक कठोर धडा शिकवला. शासकीय पातळीवर तत्कालीन नियोजनात असलेल्या गंभीर त्रुटी आणि निसर्गाच्या संकेतांकडे झालेले दुर्लक्ष यांमुळे मोठी जीवितहानी झाली. योग्य नगररचना, भूकंपरोधक बांधकामे आणि स्थानिक आपत्ती व्यवस्थापनातील त्रुटी यामुळेच जीवितहानीचा आकडा मोठा झाला हे सत्य नाकारता येत नाही.

भूकंपानंतरच्या दिवसांत मानवतेचे अनोखे दर्शन घडले असले, तरी वाचलेल्यांच्या मनातील जखमा भरून निघणे सोपे नव्हते. तात्पुरत्या उभारलेल्या पत्राच्या शेडमध्ये राहताना निसर्गाचा तडाखा आणि भावनिक एकाकीपण यांनी लोकांना ग्रासले होते. ज्या हातांनी कालपर्यंत दुसऱ्याला मदत केली होती, तेच हात आता अन्नाच्या आणि पाण्याच्या रांगेत उभे होते. स्वाभिमानी आणि कष्टकरी शेतकरी अचानक परावलंबी झाला होता. पुनर्वसनाच्या प्रक्रियेत नवे रस्ते, नवी घरे आणि नवी गावे नकाशावर उभी राहिली खरी, पण ती जुनी माती, ते जुने गल्लीबोळ आणि त्या आठवणींची जागा घेऊ शकली नाहीत. सिमेंटच्या नवीन भिंतींमध्ये राहताना लोकांना आपल्या जुन्या, मातीच्या घरात मिळणारी ऊब आठवत होती. नवे घर मिळाले, पण त्यातली ती माणसे निघून गेली होती, ज्यांच्यामुळे घराला घरपण येत होते.

किल्लारीच्या भूकंपाला तीन दशकांहून अधिक काळ लोटला आहे. या दीर्घ काळात संपूर्ण एक पिढी बदलली असून नवीन पिढी त्या भयानक आठवणींसोबत मोठी झाली आहे. या प्रदीर्घ कालावधीत नवी गावे वसली, रस्ते बनले आणि बाह्य स्वरूपाचे पुनर्वसन पूर्ण झाले. परंतु, अजूनही बाधित भागांतील अनेक मूळ प्रश्न, पायाभूत सुविधांची वानवा आणि विस्थापितांच्या वेदना पूर्णपणे मिटलेल्या नाहीत. अनेक गावांमध्ये आजही रोजगार, आरोग्य सुविधा आणि पिण्याच्या पाण्याचा गंभीर प्रश्न तसाच कायम आहे. कागदावर पूर्ण झालेले पुनर्वसन आणि प्रत्यक्षात नागरिकांना मिळणारे जीवनमान यात आजही फरक जाणवतो. शारीरिक पुनर्वसन झाले असले तरी मानसोपचार किंवा भावनिक आधाराच्या अभावामुळे आजही अनेक वृद्ध आणि वाचलेले नागरिक त्या रात्रीच्या दहशतीतून पूर्णपणे बाहेर पडू शकलेले नाहीत. आजही भूगर्भात होणारी किरकोळ हालचाल किंवा मोठा आवाज लोकांना ३० सप्टेंबरच्या त्या काळरात्रीची आठवण करून देतो आणि त्यांच्या छातीत भीतीची धडधड निर्माण करतो.

किल्लारीचा भूकंप हा केवळ भूतकाळातील एक शोकांतिका नसून भविष्यासाठी इशारा आहे. आजच्या आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या युगातही जर आपण नैसर्गिक संकटांना सामोरे जाण्यासाठी सक्षम यंत्रणा उभारू शकलो नाही, तर ती आपली सर्वात मोठी अपयशी कामगिरी ठरेल. हवामान बदल आणि भूगर्भातील सातत्याने होणारे बदल पाहता आपत्ती व्यवस्थापन यंत्रणा कागदावर न राहता प्रत्यक्ष कृतीत तत्पर असणे आवश्यक आहे. निसर्गाच्या कोपापुढे मानवी ताकद अपुरी पडते; मात्र योग्य पूर्वतयारी, सुरक्षित बांधकाम तंत्रज्ञान आणि संवेदनशील प्रशासन यांच्या जोरावर जीवितहानी निश्चितच कमी करता येऊ शकते. अशी भीषण दुर्घटना पुन्हा घडू नये यासाठी केवळ घोषणा न करता ठोस उपाययोजनांची अंमलबजावणी करणे गरजेचे आहे.