-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पावन स्वराज्याची राजधानी आणि सार्वभौमत्वाचे प्रेरणास्थान असलेल्या रायगड किल्ल्यावर घडलेली ही घटना मानवी मनाच्या अथांग गर्तेवर आणि जीवनाशी चाललेल्या संघर्षावर अत्यंत गंभीर चिंता व्यक्त करणारी आहे. रायगड मराठी माणसाच्या अस्मितेचा, पराक्रमाचा, स्वाभिमानाचा आणि न्यायदानाचे सर्वोच्च व्यासपीठ असलेला पावन गड आहे. याच ऐतिहासिक किल्ल्यावरील ‘टकमक टोक’ या प्रसिद्ध ठिकाणावरून एका ३७ वर्षीय तरुणाने उडी मारून आपले जीवन संपवणे ही केवळ एक दुर्दैवी घटना नाही, तर ती मानवी अस्थैर्य आणि मानसिक विरक्तीचे एक अस्वस्थ करणारे दर्शन आहे. ठाणे येथील वागळे इस्टेट परिसरात राहणारे सुयोग सुरेश पांचाळ यांनी टोकाचे पाऊल उचलत रायगड गाठला आणि या ऐतिहासिक टोकावरून झेप घेतली. या संपूर्ण घटनेच्या निमित्ताने रायगडचे ऐतिहासिक महत्त्व, मानवी जीवनातील तत्त्वज्ञान आणि वर्तमानातील मानसिक संघर्षावर एका गंभीर व चिंतनात्मक दृष्टिकोनातून विचार करण्याची वेळ आली आहे.

रायगड किल्ल्याचे नाव उच्चारताच मनासमोर एक अभेद्य स्वाभिमान उभा राहतो. १६७४ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी याच गडावर राज्याभिषेक करून स्वराज्याला एका सार्वभौम राज्याचे रूप दिले. हा गड म्हणजे स्वराज्याचा प्राण होता, जिथे अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे आणि रयतेच्या कल्याणाचे तत्त्वज्ञान घडवले गेले. या गडाची भौगोलिक रचना जितकी कठोर आणि अभेद्य होती, तितकीच येथील न्यायव्यवस्था आणि अनुशासनही कडक होते. गडाच्या पश्चिमेकडील सुमारे बाराशे फूट खोल दरीत असलेल्या ‘टकमक टोका’चा इतिहास साक्षी आहे की, छत्रपती शिवाजी महाराज आणि छत्रपती संभाजी महाराजांच्या काळात या ठिकाणाचा वापर राजद्रोही, फितूर किंवा अत्यंत गंभीर गुन्हेगारांना मृत्युदंडाची शिक्षा देण्यासाठी केला जात असे. हे टोक न्याय आणि शिस्तीचे प्रतीक म्हणून ओळखले जात असे. परंतु, काळाच्या ओघात त्याच ऐतिहासिक आणि पवित्र वास्तूचा वापर आज कुणी व्यक्ती नैराश्यातून किंवा आंतरिक खचलेपणातून स्वतःचे जीवन संपवण्यासाठी करत असेल, तर तो मानवी अस्तित्वाचा आणि इतिहासाचा एक मोठा विरोधाभास ठरतो. छत्रपतींच्या पदस्पर्शाने आणि मावळ्यांच्या रक्ताने पवित्र झालेल्या या पावनभूमीवर आत्महत्येसारखे पाऊल उचलणे हे गडाच्या उदात्त विचारांशी विसंगत ठरते.

मानवी जीवन हे सुख-दुःख, यश-अपयश आणि आशा-निराशा यांच्या हिंदोळ्यावर चालत असते. आधुनिक युगातील वेगवान जीवनशैली, स्पर्धा, आर्थिक विवंचना, आणि नातेसंबंधांमधील ताणतणाव यामुळे आजचा माणूस आतून पोकळ होत चालला आहे. जेव्हा नैराश्याची काळी छाया माणसाच्या मनावर दाटून येते, तेव्हा त्याला ना इतिहासाची महती आठवते, ना कुटुंबाचे उत्तरदायित्व गवसते. सुयोग पांचाळ यांनी ठाण्याहून निघताना आपल्या पत्नीला व्हॉट्सॲपवर जीवन संपवण्याबाबत संदेश पाठवला होता, हे कृत्य याच मानसिक एकाकीपणाचे आणि हतबलतेचे ज्वलंत उदाहरण आहे. मानवी मन हे अथांग सागरासारखे असते, ज्याच्या तळाशी काय चालले आहे हे ओळखणे अनेकदा जवळच्या व्यक्तींनाही जमत नाही. परंतु, ऐतिहासिक वारसा लाभलेल्या अशा दुर्गांवर जेव्हा अशी टोकाची पावले उचलली जातात, तेव्हा तो समाज म्हणून आपल्यासाठी आत्मचिंतनाचा विषय बनतो. रायगड हा केवळ पर्यटनाचा विषय नसून तो आत्मसन्मानाचा, चैतन्याचा आणि ऊर्जेचा स्त्रोत आहे. महाराजांच्या काळात याच गडाने प्रतिकूलतेवर मात करून जगण्याची नवी दृष्टी दिली. आज त्याच पावन भूमीवर नैराश्याची छाया पडणे हे मानवी मूल्ये आणि विचारसरणीच्या अंगाने अतिशय वेदनादायी आहे.

इतिहास हा केवळ भूतकाळातील घटनांचा गोषवारा नसून तो वर्तमानाला मार्ग दाखवणारा दीपस्तंभ असतो. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रक्ताचे पाणी करून, असीम त्याग करून हे स्वराज्य उभे केले. प्रत्येक संकटाशी दोन हात करत त्यांनी अन्यायाविरुद्ध लढण्याची शिकवण दिली. जीवन हे संघर्षाचे नाव आहे, आणि त्या संघर्षाला टाळून मृत्यूला मिठी मारणे ही विचारांची पराभवाच्या दिशेने वाटचाल ठरते. टकमक टोकासारख्या ऐतिहासिक स्थळाचा इतिहास जरी कठोर शिक्षेचा असला, तरी तो न्यायाच्या बाजूने उभे राहण्याचा संदेश देणारा होता. तिथे आजच्या काळात वैयक्तिक नैराश्यातून जीवन संपवणे म्हणजे इतिहासाच्या ऊर्जेचा अवमान करण्यासारखे आहे. या घटनेच्या निमित्ताने आपण सर्वांनी आपल्या तरुण पिढीच्या मानसिक आणि बौद्धिकस्वास्थ्याकडे अधिक संवेदनशीलतेने पाहण्याची गरज आहे. रायगडाचे पावित्र्य जपत असताना, या गडावर पाऊल ठेवणाऱ्या प्रत्येक नागरिकाने या मातीतील संघर्षाचा आणि प्रेरणादायी विचारांचा वारसा स्वतःच्या आचरणात उतरवला पाहिजे.

या संपूर्ण दुःखद घटनेच्या पार्श्वभूमीवर, रायगड परिसरातील आपत्कालीन यंत्रणा, रेस्क्यू टीम आणि पोलिसांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरली. दुर्गम भौगोलिक परिस्थिती, रात्रीचा अंधार आणि अथांग दरी यामध्ये अजिबात न घाबरता महाडचे पोलीस निरीक्षक अभिजीत नेवे यांच्या मार्गदर्शनाखाली रेस्क्यू टीम कोलाडचे सागर दहीआंबेकर, महाडचे विशाल खांबे, सोलापूरचे सागर नलावत आणि आपदा मित्र महाडचे टीम लीडर अमिताभ जाधव तसेच अन्य सदस्यांनी जीवाची बाजी लावून अत्यंत कठीण परिस्थितीत मृतदेह दरीतून बाहेर काढला. हे सर्व कार्य मानवी मूल्ये, कर्तव्यकठोरता आणि सहृदयतेचे उत्तम दर्शन घडवणारे आहे. एका बाजूला जिथे स्वराज्याची महती सांगणारी ही भूमी आहे, तिथे दुसरीकडे अशा प्रकारच्या दुर्घटनांमुळे गडाच्या इतिहासाला एक वेगळेच वर्तमान जोडले जात आहे, जे थांबवणे आणि त्यावर गांभीर्याने विचार करणे गरजेचे आहे.

आत्महत्या हा कोणत्याही समस्येवरचा अंतिम उपाय असू शकत नाही. जीवन ही एक अमूल्य देणगी आहे, जिची महती रायगडाचा प्रत्येक पाषाण आपल्याला मूकपणे सांगत असतो. संकटे ही माणसाला तोडण्यासाठी नव्हे तर त्याला अधिक मजबूत करण्यासाठी येतात, हा संदेश जर आपण आपल्या मनावर बिंबवला, तर नैराश्याच्या काळ्या छाया दूर होऊ शकतात. रायगडाचा कणखर इतिहास प्रत्येक तरुणाला संघर्ष करण्याची आणि जगण्याची ताकद देणारा आहे, आणि हीच खरी रायगडाची ऐतिहासिक शिकवण आहे, जिची आजच्या पिढीला सर्वाधिक गरज आहे. आपण सर्वांनी मिळून या ऐतिहासिक स्थळांचे पावित्र्य जपणूक करतानाच समाजातील नैराश्य दूर करण्यासाठी, एकमेकांशी संवाद साधण्यासाठी आणि एकमेकांना आधार देण्यासाठी एकत्र येऊन प्रयत्न करण्याची नितांत आवश्यकता आहे.

-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव

आजच्या आधुनिक काळात मानवी जीवनशैलीत आणि खानपान पद्धतीमध्ये अमुलाग्र बदल झाले आहेत, ज्याचे दूरगामी परिणाम आपल्या आरोग्यावर स्पष्टपणे दिसून येतात. धावपळीच्या या युगात मानवाने स्वतःच्या प्रकृतीकडे दुर्लक्ष केल्यामुळे अनेक नवीन आजार डोके वर काढत आहेत. आपल्या ताटात येणाऱ्या अन्नाचे पोषणमूल्य नेमके किती आहे, याविषयी जागृती वाढली असली तरी स्वयंपाकघरात रोज वापरल्या जाणाऱ्या खाद्यतेलाच्या निवडीबाबत समाजात अजूनही अनेक गैरसमज आणि अंधश्रद्धा पाहायला मिळतात. आरोग्याची घडी व्यवस्थित ठेवायची असेल, तर तेलाची निवड केवळ चव किंवा परंपरेनुसार न करता, तर्कशुद्ध आणि वैद्यकीय निकषांवर आधारित असणे काळाची गरज बनले आहे. आजकाल बाजारात मिळणाऱ्या विविध खाद्यतेलांची सखोल माहिती गोळा करणे आणि आपल्या शरीराच्या विशिष्ट गरजेनुसार योग्य तेलाची निवड करणे हे प्रत्येक सुजाण नागरिकाचे आणि कुटुंबातील प्रमुखाचे महत्त्वाचे कर्तव्य ठरते.

आपल्या संस्कृतीत तेल हा आहाराचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. पूर्वीच्या काळी घाण्यावर काढलेले शुद्ध तेल वापरले जायचे आणि लोकांचे शारीरिक श्रमही अधिक असल्यामुळे ते पचवणे सोपे जात होते. परंतु, काळ बदलला तसे बाजारपेठेत विविध प्रकारच्या रिफाइंड तेलांचे आगमन झाले. आजकाल बाजारात शेंगदाणा तेल, सूर्यफूल तेल, सोयाबीन तेल, मोहरीचे तेल, करडई तेल, खोबरेल तेल आणि ऑलिव्ह ऑइल असे अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत. प्रत्येक तेलाचे रासायनिक गुणधर्म आणि फॅटी अ‍ॅसिडचे प्रमाण वेगळे असते. त्यामुळे “कोणते तेल उत्तम?” या प्रश्नाचे कोणतेही एकच उत्तर असू शकत नाही. विचारपूर्वक केलेले नियोजन असे सांगते कि, आपल्या शरीराला सॅच्युरेटेड, मोनोअनसॅच्युरेटेड आणि पॉलीअनसॅच्युरेटेड या तिन्ही प्रकारच्या फॅट्सची ठराविक प्रमाणात गरज असते. यातील समतोल बिघडल्यास लठ्ठपणा, मधुमेह, उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकाराचा धोका वाढू शकतो. विशेषतः लहान मुले, तरुण आणि वृद्धांच्या आहाराकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे, कारण प्रत्येक वयोगटातील पचनसंस्था आणि शारीरिक गरजा पूर्णपणे भिन्न असतात. आरोग्याची काळजी घेण्यासाठी प्रत्येक व्यक्तीने आहारातील स्निग्ध पदार्थांचे प्रमाण नियमितपणे तपासले पाहिजे. शरीराला तंदुरुस्त ठेवायचे असेल तर आहारातील घटकांचा समतोल राखणे अत्यंत आवश्यक आहे.

आजच्या धकाधकीच्या आणि व्यस्त जीवनशैलीमध्ये आहाराचे नियोजन करताना अनेकांना अनेक आव्हानांचा सामना करावा लागतो. बाजारात उपलब्ध असणाऱ्या कृत्रिम आणि प्रक्रिया केलेल्या अन्नपदार्थांमुळे आरोग्याच्या समस्या अधिकच गंभीर होत चालल्या आहेत. फास्ट फूड आणि जंक फूडच्या अतिसेवनामुळे शरीरात खराब कोलेस्ट्रॉलचे प्रमाण वेगाने वाढते, ज्यामुळे रक्तवाहिन्यांवर ताण येतो. यावर मात करण्यासाठी घरगुती आणि पारंपरिक पद्धतीने बनवलेल्या आहाराचे महत्त्व नव्याने अधोरेखित होत आहे. घरातील जेवणात वापरले जाणारे तेल जर योग्य गुणवत्तेचे असेल, तर अनेक शारीरिक व्याधींपासून सहज बचाव होऊ शकतो. बाजारात मिळणाऱ्या स्वस्त आणि निकृष्ट दर्जाच्या तेलांमध्ये अनेकदा रासायनिक घटकांची भेसळ असण्याची शक्यता असते, जी शरीराच्या अंतर्गत अवयवांसाठी अत्यंत हानिकारक ठरू शकते. त्यामुळे तेल खरेदी करताना नेहमी विश्वासू ब्रँड आणि प्रमाणित उत्पादनांनाच प्राधान्य दिले पाहिजे.

आजच्या काळात हृदयविकाराच्या रुग्णांमध्ये झपाट्याने वाढ होत असून, त्याचे मुख्य कारण चुकीची आहारशैली आहे. बाजारात मिळणाऱ्या रिफाइंड तेलांच्या प्रक्रियेमध्ये अनेकदा उच्च तापमानाचा वापर केला जातो, ज्यामुळे तेलातील अनेक नैसर्गिक घटक नष्ट होतात. यासाठी सखोल संशोधनावर आधारित माहिती समजून घेणे गरजेचे आहे. तेल निवडताना त्यात ‘स्मोक पॉईंट’ (धूर निघण्याची पातळी) किती आहे, हे पाहणेही आवश्यक असते. जास्त तापमानावर तळण्यासाठी एक तेल योग्य असते तर साध्या फोडणीसाठी दुसरे तेल फायदेशीर ठरते. दुर्दैवाने, केवळ आकर्षक जाहिराती आणि ब्रँड्सच्या प्रभावाखाली होऊन अनेक कुटुंबं आपल्या आरोग्याशी तडजोड करतात. अनेकदा आपण ब्रँडेड आणि महागड्या तेलांना प्राधान्य देतो, पण त्यातील घटकांचा हमारे शरीरावर नेमका काय परिणाम होतो याचा विचार करत नाही. रासायनिक प्रक्रियेमुळे तेलातील आवश्यक जीवनसत्त्वे नष्ट होतात, ज्यामुळे शरीराला अपेक्षित पोषण मिळत नाही आणि आजार बळावतात. आरोग्याशी तडजोड करणे भविष्यात अतिशय घातक ठरू शकते.

आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, एकाच प्रकारच्या तेलाचे सातत्याने सेवन करण्याऐवजी तेलांचे आवर्तन बदलणे किंवा वेगवेगळ्या तेलांचा संमिश्र वापर करणे आरोग्यासाठी अधिक फायदेशीर ठरते. यालाच व्यावहारिक भाषेत ‘रोटेशन ऑफ ऑइल’ असे म्हणतात. यामुळे शरीराला सर्व प्रकारच्या फॅटी अ‍ॅसिड्सचा योग्य समतोल मिळतो. मोहरीचे तेल उत्तर भारतात जितके गुणकारी मानले जाते, तितकेच दक्षिण भारतात खोबरेल तेल किंवा महाराष्ट्रात शेंगदाणा आणि करडई तेलाला महत्त्व आहे. प्रादेशिक हवामान, शरीराची मेहनत आणि कौटुंबिक आरोग्याची पार्श्वभूमी लक्षात घेऊनच तेलाची निवड केली पाहिजे. पारंपरिक पद्धतींचा स्वीकार करताना योग्य अभ्यासाची जोड देणे आणि आधुनिक जीवनशैलीत आवश्यक तो बदल करणे हीच उत्तम आरोग्याची खरी पावती आहे. संतुलित आहारामुळे शरीराची ऊर्जा टिकून राहते.

अन्न, वस्त्र आणि निवारा या मूलभूत गरजांप्रमाणेच उत्तम आरोग्य ही आजच्या काळातील सर्वात मोठी गरज बनली आहे. आपण जे अन्न ग्रहण करतो, त्याचा थेट प्रभाव आपल्या मानसिक आणि शारीरिक स्थितीवर पडत असतो. तेलाचा वापर करताना त्याचे प्रमाण नियंत्रित ठेवणे अत्यंत बुद्धिमत्तेचे लक्षण ठरते. अतितेलकट किंवा तुपकट पदार्थ खाण्याच्या सवयीमुळे पचनक्रिया मंदावते आणि आळस वाढतो. याउलट, योग्य प्रमाणात आणि योग्य दर्जाचे तेल वापरल्यास शरीराला ताजेतवाने वाटते आणि कामाचा उत्साह कायम राहतो. कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याच्या आरोग्याची जबाबदारी ही मुख्यत्वे स्वयंपाकघराची धुरा सांभाळणाऱ्या व्यक्तीवर असते, त्यामुळे ही माहिती प्रत्येक गृहिणीपर्यंत आणि सदस्यापर्यंत पोहोचणे गरजेचे आहे. विविध कार्यशाळा, आरोग्य शिबिरे आणि मार्गदर्शक उपक्रमांच्या माध्यमातून याविषयी जनआंदोलन उभे करण्याची आवश्यकता आहे, जेणेकरून भावी पिढी निरोगी आणि सक्षम होऊ शकेल.

खाद्यतेलाच्या निवडीबाबत अंधानुकरण सोडण्याची वेळ आता आली आहे. आपण काय खातो आणि त्या अन्नाचे हमारे शरीरावर काय परिणाम होतात, याचा ताळमेळ बसवणे म्हणजेच खरा सारासार विचार होय. प्रत्येकाने आपल्या स्वयंपाकघरात पाऊल ठेवताना तेलाच्या बाटलीवरील मजकूर वाचण्याची आणि त्याचे महत्त्व समजून घेण्याची सवय लावली पाहिजे. जर आपण आजच आरोग्याविषयी अशी जागरूक पावले उचलली, तरच उद्याचे निरोगी आणि सक्षम राष्ट्र निर्माण होऊ शकेल. उत्तम आरोग्य हीच खरी संपत्ती आहे आणि ती जपण्यासाठी योग्य विचारांची कास धरण्याशिवाय दुसरा पर्याय नाही. निरोगी समाज हाच देशाच्या विकासाचा खरा पाया असतो, आणि त्याची योग्य सुरुवात आपल्या स्वतःच्यास्वयंपाकघरातूनच होत असते. योग्य आहार हाच दीर्घायुष्याचा खरा मार्ग आहे. प्रत्येकाने आरोग्याची काळजी घेणे हे अत्यंत आवश्यक आहे.

-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव

जागतिक हवामान बदलाचे चक्र आता मानवाच्या अस्तित्वाशी आणि अन्नसुरक्षेशी खेळू लागले आहे, याचे अत्यंत प्रखर आणि डोळ्यात अंजन घालणारे वास्तव सध्या जग अनुभवत आहे. पॅसिफिक महासागरात निर्माण झालेली उष्णतेची अभूतपूर्व लाट आणि त्यातून आकाराला आलेला ‘सुपर अलनिनो’ हा केवळ हवामानाचा एक स्थानिक बदल राहिलेला नाही, तर तो संपूर्ण पृथ्वीवरील अन्नसाखळी, अर्थव्यवस्था आणि मानवी समाजजीवनासमोर उभे ठाकलेले एक महाभयंकर संकट बनला आहे. राज्यावर ओढवलेल्या दुष्काळी परिस्थितीमागे अलनिनोचाच हात असून त्याची तीव्रता आणखी वाढणार असल्याचा इशारा प्रशासनाकडून दिला गेला आहे; तसेच आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ग्लोबल साऊथ आणि जगासमोर अन्नाचे मोठे संकट उभे राहणार असल्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. हे दोन्ही संकेत एकाच भीषण वास्तवाची पुनरावृत्ती करत आहेत. आज भारताचा जवळपास पन्नास टक्क्यांहून अधिक भूभाग दुष्काळी झळा सोसत असताना, हा प्रश्न केवळ शेतीपुरता मर्यादित न राहता एका राष्ट्रीय व जागतिक आणीबाणीच्या स्वरूपात आपल्यासमोर उभा ठाकला आहे.

अलनिनोची ही संकल्पना आता केवळ हवामान शास्त्रज्ञांच्या अभ्यासापुरती राहिलेली नाही. जेव्हा विषुववृत्तीय प्रशांत महासागराच्या पाण्याच्या तापमानात साधारण वाढ होते, तेव्हा त्याला सामान्य अलनिनो म्हटले जाते; परंतु जेव्हा हे तापमान नेहमीपेक्षा तब्बल तीन अंश सेल्सिअस किंवा त्याहून अधिक वाढते, तेव्हा त्याला ‘सुपर अलनिनो’ असे म्हटले जाते. जागतिक हवामान संघटना आणि अमेरिकेच्या ‘नोवा’ या संस्थेच्या अहवालानुसार, सध्या पॅसिफिक महासागराचे तापमान या धोकादायक पातळीवर पोहोचले आहे. याआधी १८७७-७८ च्या काळात अशाच प्रकारच्या भीषण मेडिसन अलनिनोचा सामना जगाला करावा लागला होता, ज्यामध्ये तीव्र अन्नटंचाई आणि दुष्काळामुळे जगभरात कोट्यवधी लोकांना जीव गमवावा लागला होता. आज तब्बल दीडशे वर्षानंतर पुन्हा तीच जुनी आणि काळी परिस्थिती इतिहासाची पुनरावृत्ती करते की काय, अशी भीती निर्माण झाली आहे. अन्न (फूड), इंधन (फ्युएल), खत (फर्टिलायझर) आणि अर्थकारण (फायनान्स) या घटकांची चौकट आज जागतिक स्तरावर पूर्णपणे कोलमडण्याच्या मार्गावर आहे. कृषी उत्पादनात घट झाल्याने अन्नाचा तुटवडा निर्माण झाला आहे, प्रचंड उष्णतेमुळे इंधनाची मागणी आणि विस्कळीत पुरवठ्यामुळे खतांचा तुटवडा निर्माण झाला आहे, आणि या सगळ्याचा अंतिम परिणाम जागतिक अर्थकारणावर आणि महागाईवर होत आहे.

भारतासारख्या कृषीप्रधान देशात या सुपर अलनिनोचे दुष्परिणाम अत्यंत वेगाने आणि तीव्रतेने दिसून येत आहेत. यंदाच्या मान्सूनच्या वितरणात या घटकाचा थेट प्रभाव स्पष्टपणे जाणवला. देशात पावसाची एकूण तूट नोंदवली गेली असून महाराष्ट्रासारख्या अनेक राज्यांमध्ये ऑगस्ट आणि सप्टेंबर या महत्त्वपूर्ण महिन्यांत पावसाने मोठा खंड दिला. परिणामी, हातातोंडाशी आलेली पिके करपून गेली आणि शेतकरी पुन्हा एकदा आर्थिक संकटाच्या खाईत लोटला गेला. जलसंपदा विभागाच्या आकडेवारीनुसार धरणांमधील जलसाठा मागील वर्षांच्या तुलनेत चिंतेत पाडणारा आहे. आयआयटी गांधीनगरच्या दुष्काळ मॉनिटरनुसार महाराष्ट्रसह कर्नाटक, राजस्थान, गुजरात, मध्य प्रदेश आणि छत्तीसगडच्या काही भागांत दुष्काळी परिस्थितीने गंभीर रूप धारण केले आहे. सप्टेंबर महिन्याच्या अखेरीस घेतलेल्या निर्णयात राज्यात दुष्काळ जाहीर केला, तो याच वास्तवाची पावती देणारा होता. पावसाच्या अभावामुळे जमिनीतील ओलावा पूर्णपणे नष्ट झाला असून, त्याचा थेट परिणाम आता रब्बी हंगामावर होत आहे. जर रब्बीचे उत्पादन अपेक्षेपेक्षा खूपच कमी राहिले, तर २०२७ च्या सुरुवातीलाच अन्नधान्याचे भाव गगनाला भिडतील आणि सर्वसामान्यांच्या ताटात अन्नाचा तुटवडा निर्माण होण्यास वेळ लागणार नाही.

हा धोका केवळ भारतापुरता मर्यादित नसून जगातील अनेक देशांमध्ये या महासंकटामुळे हाहाकार उडाला आहे. ऑस्ट्रेलियापासून ब्राझीलपर्यंत आणि डेनमार्कपासून जपानपर्यंत सर्वत्र अलनिनोचे विचित्र आणि घातक परिणाम दिसत आहेत. ऑस्ट्रेलियात तीव्र उष्णतेमुळे सरासरीपेक्षा खूप कमी पाऊस झाल्याने जंगलांना वणवे लागण्याचे मोठे संकट निर्माण झाले आहे. ब्राझीलच्या ॲमेझॉन जंगलात पारंपरिक परिसंस्थेवर परिणाम झाल्यामुळे तिथल्या विशिष्ट जैविक प्रजाती आणि मुंग्या नाहीशा होत आहेत. डेनमार्कसारख्या युरोपीय देशात कोकोच्या तीव्र तुटवडा निर्माण झाल्याने चॉकलेट उद्योगाला घरघर लागली आहे, तर जपानच्या किनाऱ्यांवर समुद्राचे तापमान वाढल्याने पारंपरिक थंड पाण्याचे मासे नाहीसे होऊन उष्ण कटिबंधीय माशांचे स्थलांतर झाल्याचे पाहायला मिळत आहे. संयुक्त राष्ट्राच्या अन्न आणि कृषी संघटनेने म्हणजेच एफएओने स्पष्ट केले आहे की, सुपर अलनिनोच्या प्रभावामुळे जागतिक अन्न उत्पादन साखळी इतकी विस्कळीत होईल की, आगामी काळात कोट्यवधी लोकांना उपासमारी आणि कुपोषणाच्या अथांग संकटाचा सामना करावा लागेल. द गार्डियन आणि क्लायमेट इम्पॅक्ट लॅबच्या अहवालांनी तर आगामी काही महिन्यांत तीव्र उष्णतेच्या लाटांमुळे जगभरात शेकडो लोकांना जीव गमवावा लागण्याचा धोका वर्तवला आहे, जो अत्यंत गंभीर आणि विचार करायला लावणारा आहे.

भारताच्या दृष्टीने विचार केल्यास, आगामी एक वर्ष अतिशय कसोटीचे असणार आहे. हवामान शास्त्रज्ञांच्या मते, ऑक्टोबर २०२६ ते फेब्रुवारी २०२७ हा काळ सुपर अलनिनोचा सर्वोच्च आणि सर्वात भीषण काळ असणार आहे. या काळात पॅसिफिक महासागरातील उष्णता आपल्या उच्चांकी पातळीवर असेल, ज्याचा थेट परिणाम भारताच्या हिवाळ्यावर आणि पुढील उन्हाळ्यावर होईल. उत्तर आणि मध्य भारतातून हिवाळा जवळपास गायब होऊन तापमान अपेक्षेपेक्षा जास्त राहण्याचा अंदाज आहे, तर हिमालयात होणारी बर्फवृष्टी घटल्यामुळे नद्यांच्या पाण्याच्या प्रवाहांवरही विपरीत परिणाम होऊ शकतो. एवढेच नव्हे तर, जर हा प्रभाव असाच राहिला तर २०२७ चे उन्हाळे मानवाने कधीही पाहिले नसतील इतके प्रखर असतील आणि त्यानंतर येणारा २०२७ चा मान्सूनही लांबणीवर पडण्याची दाट शक्यता आहे. सलग दोन्ही वर्षे मान्सूनमध्ये खंड पडल्यास देशाची अर्थव्यवस्था आणि ग्रामीण भागातली क्रेमशक्ती पूर्णपणे कोलमडू शकते.

या संपूर्ण परिस्थितीचे गांभीर्य ओळखून आता केवळ तात्पुरत्या उपाययोजना करून चालणार नाही, तर एका दूरगामी आणि भक्कम धोरणाची नितांत गरज आहे. अन्नसुरक्षा ही देशाच्या राष्ट्रीय सुरक्षेचाच एक भाग मानली पाहिजे. पाणी साठवणुकीचे विकेंद्रीकरण, जलसंधारणाच्या कामांना युद्धपातळीवर गती देणे, दुष्काळप्रवण भागात सिंचनाचे आधुनिक पर्याय उपलब्ध करून देणे आणि शेतकऱ्यांना या नैसर्गिक संकटातून सावरण्यासाठी आर्थिक व तांत्रिक आधार देणे अत्यंत आवश्यक ठरले आहे. अन्नधान्याचा तुटवडा होऊ नये म्हणून योग्य अन्नधान्य साठ्याची निर्मिती करणे आणि सार्वजनिक वितरण प्रणाली अधिक पारदर्शक व बळकट करणे गरजेचे आहे. सुपर अलनिनोसारखी आव्हाने ही केवळ एका राज्याची किंवा एका देशाची नसून संपूर्ण वसुंधरेची समस्या बनली आहे. निसर्गाच्या या रौद्ररूपाचा मुकाबला करण्यासाठी राजकीय इच्छाशक्ती, वैज्ञानिक उपाययोजना आणि सामाजिक जाणीव या तिन्हींचा समन्वय साधून तातडीने पावले उचलण्याची वेळ आज आली आहे, अन्यथा येणारा काळ मानवजातीसाठी अत्यंत बिकट ठरू शकतो.

-उमाजी म. केळुसकर / चित्रायन

दृश्यम’ ही भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि रोमांचक सस्पेन्स-थ्रिलर फ्रेंचायझी आहे, जिने प्रेक्षकांच्या मनावर अफाट राज्य केले आहे. २०१५ मध्ये आलेल्या पहिल्या भागापासून ते २०२२ मधील ‘दृश्यम २’ च्या अभूतपूर्व यशापर्यंत, विजय साळगावकर आणि त्याच्या कुटुंबाची संघर्षकथा प्रेक्षकांसाठी नेहमीच आकर्षणाचे केंद्र राहिली आहे. आता या मालिकेचा अखेरचा आणि अत्यंत रंजक अध्याय ‘दृश्यम : द कन्क्लुजन’ प्रेक्षकांच्या भेटीला आला असून, यात विजयची नवीन चाल आणि पोलिसांचा कसलेला तपास यांच्यातील चुरशीचा सामना एका निर्णायक वळणावर पोहोचला आहे.

भारतीय चित्रपटसृष्टीत काही कथा अशा असतात ज्या केवळ मनोरंजनापुरत्या मर्यादित न राहता प्रेक्षकांच्या मनाचा ताबा घेतात. असाच एक अविस्मरणीय प्रवास म्हणजे ‘दृश्यम’ फ्रँचायझीचा विस्तार, ज्याने प्रेक्षकांना एका थक्क करणाऱ्या मानसिक आणि बौद्धिक संघर्षात अडकवून ठेवले आहे. जेव्हा जेव्हा चित्रपटगृहांच्या बाहेर रांगा लागतात आणि प्रेक्षकांच्या मनात एकच नाव घर करून जाते ते म्हणजे विजय साळगावकर. हा तोच सामान्य माणूस आहे, ज्याने कुटुंबाचे रक्षण करण्यासाठी कायदा, पोलीस यंत्रणा आणि संपूर्ण व्यवस्थेशी असा काही लढा दिला की ज्याचे दाखले आज चित्रपटसृष्टीत दिले जातात. या मालिकेच्या पहिल्या आणि दोन्ही भागाने जी लोकप्रियता मिळवली, तिने थ्रिलर चित्रपटांची व्याख्याच बदलून टाकली आहे. आता या मालिकेचा अंतिम अध्याय प्रेक्षकांच्या भेटीला २ ऑक्टोबर रोजी चित्रपटगृहात प्रदर्शित झाला आहे, ज्याने संपूर्ण चित्रपट जगतात एक वेगळीच खळबळ उडवून दिली आहे.

या संपूर्ण प्रवासाची सुरुवात तशी साऊथच्या मल्याळम चित्रपटसृष्टीपासून झाली होती, जिथे मोहनलाल यांनी साकारलेल्या पात्राने प्रेक्षकांना खिळवून ठेवले. मल्याळम भाषेतील त्या अप्रतिम कथेचे हिंदी रूपांतर जेव्हा अजय देवगणच्या रुपात पडद्यावर उतरले, तेव्हा या कथेने एक वेगळाच उच्चांक गाठला. एका सामान्य केबल व्यवसायीपासून ते कुटुंबासाठी कोणत्याही थराला जाणाऱ्या एका कर्तव्यदक्ष पित्यापर्यंतचा विजय साळगावकर यांचा प्रवास थक्क करणारा आहे. २०१५ मध्ये जेव्हा या कथेचा पहिला भाग प्रदर्शित झाला, तेव्हा कोणालाही अंदाज नव्हता की हा चित्रपट भारतीय प्रेक्षकांच्या मनावर इतके खोलवर राज्य करेल. चित्रपटातील प्रत्येक पात्र, मग ती विजयची पत्नी नंदिनी असो, किंवा त्याच्या दोन मुली असो, प्रत्येक जण या संकटात समरस झालेला दिसतो. विशेष म्हणजे, या संपूर्ण कथेचा मूळ पाया कुठल्याही महानायक किंवा ॲक्शन हिरोवर आधारित नाही, तर एका सर्वसामान्य माणसाच्या बुद्धिमत्तेवर आणि त्याच्या सिनेमाच्या अफाट वेडावर उभा आहे. विजय साळगावकर हा असा व्यक्ती आहे जो पोलिसांच्या कडक पहारा आणि चौकशीतही आपल्या कुटुंबाला सुरक्षित ठेवण्यासाठी चित्रपट बघून शिकलेल्या क्लृप्त्यांचा वापर करतो. ही साधीच पण अत्यंत प्रभावी कल्पना प्रेक्षकांना कायमची आपलीशी वाटली.

पहिल्या भागाच्या यशान्यानंतर जेव्हा २०२२ मध्ये दुसरा भाग आला, तेव्हा प्रेक्षकांच्या अपेक्षा शिगेला पोहोचल्या होत्या. दुसऱ्या भागाने केवळ बॉक्स ऑफिसवरच रेकॉर्ड मोडले नाहीत, तर प्रेक्षकांच्या बौद्धिक कुतूहलाला एका नव्या पातळीवर नेऊन ठेवले. पोलिसांची भूमिका साकारणाऱ्या कलाकारांनी विजयच्या पाठीमागे लावलेला ससेमिरा आणि प्रत्येक वेळी विजयची एक पाऊल पुढे असणारी चाल प्रेक्षकांना खिळवून ठेवणारी ठरली. आता जेव्हा या मालिकेचा शेवटचा आणि निर्णायक टप्पा समोर आला आहे, तेव्हा प्रेक्षकांच्या मनात अनेक प्रश्न घर करून राहिले आहेत. या संपूर्ण प्रवासात विजयची भूमिका साकारणाऱ्या अजय देवगणचा अभिनय जितका प्रभावी आहे, तितकाच या कथेचा शेवट कसा होणार याबद्दलचा सस्पेंस गडद होत चालला आहे. चित्रपटाचे दिग्दर्शक अभिषेक पाठक यांनी अत्यंत अभ्यासपूर्ण पद्धतीने या कथेला अंतिम वळण दिले आहे. त्यांनी एका मुलाखतीत स्पष्ट केले होते कि हा चित्रपट केवळ व्यावसायिक यश मिळवण्यासाठी बनवलेला नाही, तर यामागची कथा प्रेक्षकांच्या भावनांशी जोडलेली आहे. तब्बल चार वर्षे या कथेच्या लेखनासाठी दिली गेली आहेत, ज्यावरून समजते कि चित्रपटाच्या गुणवत्तेशी कोणतीही तडजोड केली गेलेली नाही.

चित्रपटाच्या या तिसऱ्या पर्वात केवळ पात्रांचे भावविश्वच बदललेले नाही, तर संपूर्ण कथेचा कॅनव्हास अधिक मोठा झाला आहे. विजय साळगावकर समोर आता केवळ स्थानिक पोलिसांचा सामना करण्याचे आव्हान नाही, तर राष्ट्रीय पातळीवरील आणि अत्यंत उच्च बौद्धिक क्षमता असणाऱ्या यंत्रणेविरुद्ध लढा द्यायचा आहे. आधीच्या भागांमध्ये आपण पाहिले कि विजयने कशा प्रकारे आपल्या कुटुंबाला वाचवण्यासाठी एका कोपऱ्यात बसून संपूर्ण तपास यंत्रणेला वेठीस धरले होते. मात्र, वेळ जसजशी पुढे सरकत जाती, तसतसे पुराव्यांचे धागेदोरे अधिक गुंतागुंतीचे होत जातात. प्रेक्षकांच्या दृष्टीने हा चित्रपट केवळ एक मर्डर मिस्ट्री नसून, एका गुन्हेगाराच्या मानसिकतेचा आणि त्याच्या पश्चातापाचाही प्रवास आहे. विजयच्या चेहऱ्यावर दिसणारी ती शांतता आणि त्याच्या डोळ्यांमागील प्रचंड धाकधूक प्रेक्षकांना थक्क करून सोडते. तो एक असा नायक आहे ज्याला आपण सरस ठरवू शकतो, ना पूर्णपणे अपराधी मानू शकतो. कायद्याच्या पुस्तकात नसलेले परंतु न्यायाच्या तराजूत तंतोतंत बसणारे नियम तो स्वतःसाठी तयार करतो, आणि हाच विरोधाभास प्रेक्षकांना त्याच्या पाठीशी उभे राहण्यास भाग पाडतो.

या तिसऱ्या टप्प्यात परिस्थिती पूर्वीसारखी सोपी राहिलेली नाही. विजय साळगावकर समोर या वेळी केवळ जुन्या केसेसचा तपास करण्याचे आव्हान नाही, तर एका नवीन आणि अधिक चलाख पोलीस अधिकाऱ्याशी त्याचा सामना होणार आहे. आधीच्या भागांमध्ये अक्षय खन्नाने आपल्या अभिनयाने जी धाकधूक निर्माण केली होती, तीच धुरा आता जयदीप अहलावत यांनी क्राइम ब्रांचच्या एका अत्यंत हुशार एसपीच्या भूमिकेतून सांभाळली आहे. जयदीप अहलावत यांची कामाची शैली आणि त्यांचा शांत पण भेदक स्वभाव विजयच्या विचार करण्याच्या पद्धतीला थेट आव्हान देणारा ठरणार आहे. आता खरी लढाई बुद्धिवंतांची आहे. एकीकडे कुटुंबाचा जीव वाचवण्यासाठी सर्वस्व पणाला लावणारा विजय आणि दुसरीकडे सत्याचा शोध घेण्यासाठी कोपरानिओपा शोधणारा पोलीस अधिकारी, यांच्यातील हा संघर्ष म्हणजे केवळ एक सिनेमा नसून मनाचा खेळ आहे. चित्रपटाचे दिग्दर्शक आणि लेखकांनी हे सुनिश्चित केले आहे कि प्रेक्षकांच्या अपेक्षांचा वॉर्डाेरा भंग होणार नाही आणि त्यांना प्रत्येक क्षणी एका नव्या रहस्याचा उलगडा होत राहील.

चित्रपटाच्या या अखेरच्या पर्वात तांत्रिक बाजू आणि कलाकारांची निवड अत्यंत चोख असल्याचे दिसून येते. तब्बल १५० मिनिटांच्या या चित्रपटात एकही अनावश्यक प्रसंग किंवा गाणे ठेवलेले नाही, ज्यामुळे कथेचा वेग आणि ओघ अखंडित राहतो. चित्रपटाला मिळालेले ‘यू/ए’ प्रमाणपत्र आणि कुठल्याही प्रकारची कात्री न लावता प्रदर्शित होणे हे दर्शवते कि निर्मात्यांचा आपल्या कथेवर आणि पटकथेवर किती गाढ आत्मविश्वास आहे. श्रिया सरन, इशिता दत्ता आणि मृणाल जाधव या सर्वच कलाकारांनी पुन्हा एकदा साळगावकर कुटुंबातील आपले जुने नाते अत्यंत जिवंतपणे उभे केले आहे. तब्बूची पोलिसांच्या भूमिकेतील जरब आणि नवीन अभिनेत्यांची भर यामुळे चित्रपटाची रंगत आणखी वाढली आहे. प्रेक्षकांना ठाऊक असते कि विजय काय करणार आहे, तरीसुद्धा त्याची पुढची चाल काय असेल हे पाहण्यासाठी प्रत्येकाच्या मनात एक अज्ञाताची भीती आणि उत्सुकता कायम असते. हीच या फ्रँचायझीची खरी जादू आहे.

भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात जेव्हा जेव्हा सस्पेन्स थ्रिलर चित्रपटांचा उल्लेख केला जाईल, तेव्हा ‘दृश्यम’चे नाव कायम अग्रक्रमाने घेतले जाईल. या कथेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची साधी मांडणी असूनही ती प्रेक्षकांना खिळवून ठेवणारी आहे. कोणताही मोठा तामझाम न करता, केवळ मानवी स्वभावाच्या आणि नातेसंबंधांच्या आधारावर उभी राहिलेली ही इमारत अचंबित करणारी आहे. विजय साळगावकरची ही अखेरची लढाई केवळ पोलिसांविरुद्ध नसून ती काळाच्या आणि पुराव्यांच्या विरुद्धची आहे. आजच्या डिजिटल युगात जिथे प्रत्येक गोष्ट सीसीटीव्ही कॅमेरे आणि डिजिटल डेटाद्वारे ट्रॅक केली जाती, तिथे एका साध्या माणसाने तंत्रज्ञानाला आणि आधुनिक तपासाला दिलेले आव्हान अत्यंत रंजक वाटते. प्रेक्षक जेव्हा चित्रपट पाहतात, तेव्हा ते केवळ पडद्यावर घडणाऱ्या घटना बघत नाहीत, तर ते स्वतः विजयच्या जागी स्वतःला कल्पून विचार करू लागतात. जर आपण तिथे असतो, तर आपण काय केले असते? हा प्रश्न प्रेक्षकांच्या मनात घोळत राहतो आणि हीच कोणत्याही उत्तम कथेची सर्वात मोठी पावती असते.

कालपरत्वे बदलत जाणारे सिनेमॅटिक विश्व आणि प्रेक्षकांची बदललेली आवड या पार्श्वभूमीवर ‘दृश्यम’ सारख्या चित्रपटांनी हे सिद्ध करून दाखवले आहे कि जर पटकथा मजबूत असेल आणि दिग्दर्शन उत्तम असेल, तर प्रेक्षक आजही उत्तम आशयाला डोक्यावर घेतात. विजय साळगावकरचे पात्र हे भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात एका अशा सामान्य माणसाचे प्रतीक बनले आहे, जो अस्मानी संकटांसमोर कधीही गुडघे टेकवत नाही. तो गुन्हेगार आहे की आपल्या कुटुंबाचा रक्षक, या नैतिक द्विधेत प्रेक्षकांनाही अडकवून ठेवण्याचे कसब या चित्रपटाने साध्य केले आहे. जेव्हा चित्रपट संपतो, तेव्हा प्रेक्षकांच्या मनात अनेक विचार घर करतात आणि कायद्याच्या चौकटीत राहून न्याय मिळवणे किंवा स्वतःच्या हाताने न्याय निर्माण करणे यावर चर्चा सुरू होतात. या अंतिम अध्यायाने केवळ एका कथेला पूर्णविराम दिलेला नाही, तर भारतीय थ्रिलर चित्रपटांच्या इतिहासात एक नवा मानदंड प्रस्थापित केला आहे. विजयच्या या अखेरच्या डावात तो जिंकणार की पोलीस त्याचा हा किल्ला उद्ध्वस्त करणार, याचे उत्तर शोधताना प्रेक्षकांचा हा प्रवास कायमचा स्मरणात राहणारा ठरणार आहे.

-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव

आजच्या डिजिटल आणि वेगवान युगात तंत्रज्ञानाने माणसाचे जीवन सुटसुटीत केले असले, तरी याच तंत्रज्ञानाच्या पडद्याआडून चालणाऱ्या सायबर गुन्हेगारीच्या विळख्याने संपूर्ण समाजमनाला विळखा घातला आहे. पारंपारिक गुन्ह्यांच्या मर्यादा ओलांडून आता गुन्हेगारांनी आभासी जगाचा आश्रय घेतला असून, संघटित टोळ्यांच्या माध्यमातून सर्वसामान्य नागरिकांच्या कष्टाची कमाई क्षणात लुबाडली जात आहे. कधी आकर्षक गुंतवणूक योजनांचे आमिष, कधी घरात बसून अर्धवेळ नोकरीची संधी, तर कधी डिजिटल अरेस्टची भीती घालून किंवा शेअर मार्केटच्या नावाखाली भोळ्याभाबड्या नागरिकांना कोट्यवधी रुपयांना गंडा घातला जात आहे. या वाढत्या सायबर महासाथीला पायबंद घालण्यासाठी आणि सर्वसामान्य जनतेच्या सुरक्षेची हमी देण्यासाठी रायगड पोलिसांनी नुकतीच एक अत्यंत धडाकेबाज आणि कौतुकास्पद कारवाई पार पाडली आहे. या कारवाईमुळे सायबर गुन्हेगारांचे धाबे दणाणले असून, पोलिसांच्या या तपासाने गुन्हेगारी विश्वात एक मोठा हादरा बसला आहे. रायगड पोलिसांनी केलेली ही कामगिरी केवळ एका गुन्ह्याचा छडा लावण्यापुरती मर्यादित नसून, देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर पसरलेल्या एका मोठ्या सायबर रॅकेटचा पर्दाफाश करणारी ठरली आहे.

या संपूर्ण प्रकरणाची पाळेमुळे किती खोलवर रुजलेली आहेत, हे पोलीस तपासातून समोर आले आहे. सायबर फसवणूक करणारे भामटे लोकांची फसवणूक करण्यासाठी थेट स्वतःची खाती न वापरता ‘म्युल अकाउंट्स’चा म्हणजेच बोगस बँक खात्यांचा वापर करतात. गरिबीचा किंवा आर्थिक अडचणींचा गैरफायदा घेऊन किंवा काही हजारांच्या कमिशनचे आमिष दाखवून समाजातील गरजू आणिभोळ्या व्यक्तींच्या नावावर नवीन बँक खाती उघडली जातात. सेविंग किंवा करंट खाती उघडून त्यांचे पासबुक, एटीएम कार्ड, चेकबुक आणि सिमकार्ड पूर्णपणे स्वतःच्या ताब्यात ठेवले जातात. या खात्यांचा वापर केवळ पैशांच्या देवाणघेवाणीसाठी नव्हे, तर लुटलेली रक्कम एका खात्यातून दुसऱ्या खात्यात फिरवून पोलिसांची दिशाभूल करण्यासाठी केला जातो. रायगड सायबर पोलीस ठाण्यात दाखल झालेल्या गुन्ह्याच्या अनुषंगाने जेव्हा नॅशनल सायबर क्राईम रिपोर्टिंग पोर्टलवर (एनसीसीआरपी) उपलब्ध बँक खात्यांची कसून तपासणी करण्यात आली, तेव्हा प्रत्येक खात्यावर मोठ्या प्रमाणावर तक्रारी प्रलंबित असल्याचे उघडकीस आले. ज्या नागरिकांनी अल्पशा आर्थिक लाभासाठी किंवा कमिशनच्या लोभाने आपली बँक खाती दुसऱ्यांच्या हाताவில் दिली, त्यांनी नकळतपणे या मोठ्या गुन्हेगारी नेटवर्कला आपले हातभार लावले होते, हे या तपासातून निष्पन्न झाले.

या गुन्ह्याचा धागा पकडत रायगड पोलिसांनी अत्यंत तांत्रिक विश्लेषणाचे हत्यार वापरत एकापाठोपाठ एक धागेदोरे जुळवले आणि रायगडमधील पेणपासून थेट आंध्र प्रदेश आणि उत्तर प्रदेशपर्यंत पसरलेल्या या रॅकेटचा पर्दाफाश केला. सुरवातीला पेण येथील मयूर म्हात्रे याला आणि त्यानंतर आंध्र प्रदेशमधील काकीनाडा येथील पवन कुमार चिलीमुंटा याला ताब्यात घेण्यात आले. हे दोघे विविध खातेदारांच्या नावावर शेकडो बोगस बँक खाती उघडणे आणि बेकायदेशीरपणे मिळवलेल्या सिमकार्डची जुळवाजुळव करण्याचे काम करत होते. ही सर्व खाती आणि सिमकार्ड पुढे त्यांच्या मुख्य सूत्रधारांपर्यंत पोहोचवली जात असत. तपासाची व्याप्ती वाढल्यानंतर पुणे आणि उत्तर प्रदेशातून अभिषेक गुप्ता, अमनकुमार गुप्ता, एक विधिसंघर्षित बालक आणि कानपूरचा वंश जितेंद्रकुमार सिंह या संशयितांना जेरबंद करण्यात आले. हे रॅकेट किती संघटित होते याची साक्ष देणारी भयंकर माहिती तपासातून बाहेर आली आहे. या टोळीकडून फसवणुकीचे गोळा झालेले सर्व काळे धन केवळ भारतीय बनावटीत न ठेवता, यु.एस.डी.टी. (USDT) वॉलेटचा वापर करून तसेच विविध गेमिंग आणि गॅम्ब्लिंग साईट्सच्या माध्यमातून क्रिप्टोकरन्सीच्या रूपात परदेशात पाठवले जात होते. पोलिसांनी केलेल्या या कारवाईत आरोपींकडून ५७ हजार रुपयांची रोख रक्कम, ७२ एटीएम कार्डे, क्रिप्टोकरन्सी ऑपरेट करण्याचे एक डोंगल, ७ गेमिंग कार्डे, किया सोनेट ही चारचाकी गाडी, ५२ सिमकार्ड, १८ मोबाईल फोन, ३ लॅपटॉप, १ पेन ड्राईव्ह, ५ प्रिपेड कार्डे आणि ६ मेमरी कार्डे असा ऐंशी लाखांहून अधिक किमतीचा लाखांचा मुद्देमाल जप्त करण्यात आला आहे, जो या गुन्ह्याची भिषणता स्पष्ट करतो.

या संपूर्ण धडाकेबाज आणि यशस्वी कारवाईचे संपूर्ण श्रेय रायगडचे पोलीस अधीक्षक आँचल दलाल आणि अपर पोलीस अधीक्षक अभिजीत शिवथरे यांच्या मार्गदर्शनाखाली अहोरात्र मेहनत घेतलेल्या तपास पथकाला जाते. सायबर गुन्ह्यांच्या कूटप्रश्नांना सोडवण्यासाठी ज्या तांत्रिक कौशल्याची आणि धैर्याची गरज असते, ते या संपूर्ण पथकाने उत्तमरीत्या दाखवून दिले आहे. सायबर पोलीस स्टेशनचे पोलीस निरीक्षक पंकज घाटकर, साहाय्यक पोलीस निरीक्षक अमोल जाधव, साहाय्यक पोलीस उपनिरीक्षक अजय मोहिते, पोलीस हवालदार राजीव झिंजुर्ट, तुषार घरत, महिला पोलीस हवालदार सुचिता पाटील, समीर पाटील, राहुल पाटील, पोलीस शिपाई श्रेयस गुरव आणि रूपेश म्हात्रे या संपूर्ण पथकाने अत्यंत समन्वयाने, जिद्दीने आणि तांत्रिक अचूकतेने पार पाडलेली ही कामगिरी अत्यंत वाखाणण्याजोगी आहे. या सर्व अधिकारी आणि अंमलदारांनी दाखवलेली कर्तव्यतत्परता, सतर्कता आणि टीमवर्क यामुळेच देशाच्या वेगवेगळ्या कानाकोपऱ्यात पसरलेले हे सायबर जाळे उद्ध्वस्त करणे शक्य झाले आहे. या सर्व यशस्वी आणि कर्तव्यकठोर पोलीस अधिकाऱ्यांचे व अंमलदारांचे जितके कौतुक करावे तितके थोडेच आहे, कारण त्यांच्या याच निष्ठावान सेवेमुळे आज अनेक नागरिक मोठ्या संकटातून वाचले आहेत.

या संपूर्ण प्रकरणानंतर पोलीस दलातर्फे जनतेला जे आवाहन करण्यात आले आहे, त्यावर प्रत्येक नागरिकाने गांभीर्याने विचार करण्याची गरज आहे. अल्पशा आर्थिक प्रलोभनाला किंवा कमिशनच्या आमिषाला बळी पडून कोणीही आपली बँक खाती, एटीएम कार्डे, वैयक्तिक कागदपत्रे, फोटो किंवा सिमकार्ड कोणत्याही अनोळखी व्यक्तीला वापरण्यासाठी देऊ नयेत. आजच्या काळात अशा प्रकारे खाती भाड्याने देणे किंवा ती दुसऱ्याच्या हाती सोपवणे हा केवळ निष्काळजीपणा नसून तो थेट सायबर गुन्ह्याला दिलेला हातभार ठरतो, ज्यासाठी कायद्यानुसार कठोर शिक्षेला आणि कारवाईला सामोरे जावे लागू शकते. रायगड पोलिसांनी ज्या प्रकारे आंतरराज्यीय सायबर गुन्हेगारांच्या मुसक्या आवळल्या आहेत, त्याने पोलीस यंत्रणेची क्षमता सिद्ध केली आहे. परंतु, सायबर गुन्हेगारीचा समूळ नायनाट करण्यासाठी केवळ पोलिसांची कारवाई पुरेशी ठरणार नाही, तर नागरिकांची डिजिटल साक्षरता आणि शतशः सतर्कता तितकीच महत्त्वाची आहे. रायगड पोलिसांच्या या अनुकरणीय कामगिरीने संपूर्ण महाराष्ट्रात एक आश्वासक संदेश दिला असून, गुन्हेगारांच्या मनात कायद्याची भीती निर्माण करण्याचे काम या कारवाईने केले आहे. भविष्यातही अशाच तप्तरतेने काम करून रायगड पोलीस नागरिक सुरक्षेचा दुर्ग अधिक मजबूत ठेवतील, यात शंका नाही.

-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव

आकाशात हजारो फूट उंचावर झेप घेणारे विमान म्हणजे मानवी तंत्रज्ञानाची आणि विज्ञानाची एक अत्यंत सुरक्षित व अचूक कृती मानली जाती. मात्र, आजच्या आधुनिक युगात जागतिक शांतता आणि सुरक्षेसमोर दहशतवादाचे संकट केवळ जमिनीपुरते मर्यादित राहिलेले नसून ते आता आकाशातही आपले काळे पंख पसरत आहे. ३० सप्टेंबर २०२६ रोजी जमिनीपासून ३४ हजार फूट उंचीवर असताना जेव्हा प्रवासी आपापल्या विचारात किंवा विश्रांतीत असतात, तेव्हा कॉकपिटमधील वैमानिक आणि सहवैमानिक संपूर्ण विमानाची आणि शेकडो प्रवाशांच्या प्राणांची धुरा सांभाळत असतात. परंतु, ज्या हातांवर प्रवाशांच्या सुरक्षेची जबाबदारी सोपवली गेली आहे, तेच हात जेव्हा विशिष्ट इस्लामिक आणि जिहादी कट्टरपंथी विचारसरणीने बरबटून भक्षक बनतात, तेव्हा काय भयानक परिस्थिती ओढवू शकते, याचे जिवंत आणि थरकाप उडवणारे उदाहरण नुकतेच जगासमोर आले आहे. दुबईवरून इस्रायलकडे जाणाऱ्या ‘फ्लाय दुबई’च्या विमानामध्ये ३० सप्टेंबर २०२६ रोजी घडलेली ही घटना केवळ एका वैयक्तिक हल्ल्याचा टळलेला धोका नसून, ती जागतिक दहशतवादाचे नवे आणि अत्यंत भीषण वास्तव जगासमोर उभी करणारी एक गंभीर सुरक्षा समस्या आहे. या भीषण संकटाच्या वेळी भारतीय वंशाचे कॅप्टन स्मित मछार यांनी दाखवलेले प्रसंगावधान, विलक्षण धर्य आणि अफाट शौर्य यामुळेच आज सुमारे १८० निरपराध प्रवाशांचे प्राण वाचू शकले आहेत. 

आधुनिक जगात विमान प्रवास हा केवळ एक वाहतुकीचा मार्ग राहिलेला नाही, तर तो जागतिक वाणिज्याची, संस्कृतींच्या देवाणघेवाणीची आणि मानवी परस्परसंबंधांची एक अत्यंत सुरक्षित वाहिनी मानला जातो. परंतु, जेव्हा याच आधुनिक तंत्रज्ञानाचा आणि प्रवाशांच्या विश्वासाचा वापर मानवाविरुद्धच्या हिंसेसाठी, विनाशासाठी आणि एका विशिष्ट समुदायाच्या सामूहिक संहारासाठी केला जाऊ लागतो, तेव्हा संपूर्ण मानवता विचार करायला प्रवृत्त होते. अलीकडेच फ्लाई दुबईच्या फ्लाईट एफझेड १०७३ वर झालेला भीषण हल्ला आणि त्याचे धागेदोरे हा केवळ एका वैयक्तिक वैमानिकाचा उन्माद किंवा मानसिक ताणतणाव नव्हता, तर तो जागतिक सुरक्षेला आव्हान देणारा एक अत्यंत गंभीर आणि सुनियोजित दहशतवादी कट होता. ९/११ च्या हल्ल्याची आठवण करून देणारा हा प्रकार जगातील सर्व देशांच्या सुरक्षा यंत्रणांसाठी एक मोठा धोक्याचा इशारा आहे, ज्याकडे दुर्लक्ष करणे म्हणजे भविष्यातील महाविनाशाला आमंत्रण देण्यासारखे आहे.

या संपूर्ण प्रकरणाच्या केंद्रस्थानी असलेला २९ वर्षांचा ओमानचा नागरिक आणि फ्लाई दुबईचा को-पायलट हमाम अल हमामी याच्या जीवन प्रवासावर नजर टाकल्यास कट्टरतेचे विष मानवी मेंदूमध्ये कसे भिनते, याची प्रचिती येते. त्याचे कुटुंब आणि त्याचा भूतकाळ पाहता, ओमानचे नागरिकत्व लाभलेला असतानाही त्याची वैचारिक जडणघडण सिरियासारख्या कट्टर इस्लामी आणि जिहादी विचारसरणीच्या प्रभावाखाली झाल्याचे स्पष्ट होते. सिरिया आणि मध्य पूर्वेतील काही भागांत फोफावलेल्या कट्टर सुन्नी-जिहादी विचारसरणीने त्याच्या मनात ज्यू आणि इस्रायली लोकांबद्दल तीव्र द्वेष निर्माण केला होता. प्राथमिक शिक्षणानंतर विमानचालनासारख्या अत्यंत जबाबदार आणि तांत्रिक क्षेत्रात प्रवेश केलेल्या या युवकाने आपल्या व्यावसायिक कौशल्याचा वापर देशांची जोडणी करण्यासाठी नव्हे, तर विध्वंसासाठी करण्याचा मार्ग निवडला. मानवी जीवनाची कोणतीही पर्वा न करता, केवळ एका विशिष्ट देशाच्या नागरिकांचा, विशेषतः इस्रायली प्रवाशांचा अंत पाहण्याचा त्याचा विघातक मानस त्याच्या विकृत मानसिकतेची साक्ष देतो, जी संपूर्ण मानवतेसाठी आणि शांतताप्रिय समाजासाठी घातक आहे.

सर्वात चिंतेची बाब म्हणजे, या व्यक्तीच्या संशयास्पद हालचाली आणि जिहादी साहित्याशी असलेला संबंध यापूर्वीच ओमान एअरच्या यंत्रणांच्या निदर्शनास आला होता. त्याच्याजवळ सापडलेले पॅलेस्टाईन, इराण आणि आयसिसशी संबंधित अतिरेकी साहित्य पाहून त्याला विमानापासून दूर सारत डेस्क जॉबवर नियुक्त करण्यात आले होते. अशा व्यक्तीवर आधीच संशयाची सुई असताना आणि त्याच्या भूतकाळात लाल निशाण (रेड फ्लॅग) लागलेले असतानाही, फ्लाई दुबईसारख्या मोठ्या विमान कंपनीने त्याला २०२६ मध्ये नोकरीवर कसे घेतले, हा अत्यंत गंभीर प्रश्न आहे. व्यावसायिक भरती प्रक्रियेतील ही त्रुटी किंवा दुर्लक्ष केवळ एका कंपनीची चूक नसून ती संपूर्ण जागतिक विमान वाहतूक सुरक्षा यंत्रणेतील एक मोठी पोकळी अधोरेखित करते. ज्या व्यक्तीच्या विचारांमध्ये कट्टरता मुरली आहे, जिच्या आचरणात मानवी मूल्यांचा आणि सहिष्णुतेचा अभाव आहे, तिला विमानासारख्या संवेदनशील आणि हत्यार बनू शकणाऱ्या यंत्राचे नियंत्रण देणे म्हणजे शेकडो निरपराध प्रवाशांच्या जिवाशी खेळणे ठरते.

हल्ल्याच्या रात्री जे घडले, ते केवळ थरारक नसून थरकाप उडवणारे होते. सुरुवातीला हा वाद कॉकपिटमधील दोन सहकाऱ्यांमधील सामान्य वैयक्तिक संघर्ष असल्याचे भासवण्याचा जागतिक मीडियाने प्रयत्न केला, जेणेकरून मूळ समस्येवरून लोकांचे लक्ष विचलित करता येईल. परंतु, जसजसे गुप्तचर यंत्रणांचे अहवाल समोर आले, तसतसे स्पष्ट झाले की हा एक अत्यंत पद्धतशीरपणे रचलेला दहशतवादी कट होता. विमानामध्ये आपत्कालीन स्थितीसाठी ठेवलेली ‘क्रॅश ॲक्स’ सारखी कुऱ्हाड वापरून सहकाऱ्यावर झालेला जीवघेणा हल्ला हा पूर्वनियोजित होता. या हल्ल्याचा खरा उद्देश विमान जॉर्डनची सीमा ओलांडून इस्रायलच्या हद्दीत नेणे आणि तिथे एखाद्या महत्त्वाच्या इमारतीवर ते आदळवून ९/११ सारखा भीषण विध्वंस घडवून आणणे हा होता, जेणेकरून विमानातील सुमारे दीडशे इस्रायली प्रवाशांसह भूमीवरीलही शेकडो लोकांचे बळी घेता येतील.

या संपूर्ण कटात एका बाबतीचे विशेष कौतुक करावे लागेल, ते म्हणजे विमानातील कर्मचारी आणि इतर प्रवाशांनी दाखवलेले अतूल्य धाडस व प्रसंगावधान. जर त्या वेळी वैमानिक कक्षात आणि विमानात योग्य वेळी तीव्र प्रतिकार झाला नसता आणि आरोपीचा तो विघातक कट हाणून पाडला नसता, तर आज जगाचा नकाशा वेगळा असता आणि एका नव्या जागतिक संघर्षाला तोंड फुटले असते. जेव्हा आरोपीचा हा संपूर्ण प्लॅन फसला, तेव्हा तो पोलिसांसमोर सतत “मला मारून टाका” असे पुटपुटत होता, यावरून त्याला आपल्या कृत्याची आणि त्यातून होणाऱ्या जागतिक मानहानीची पूर्ण जाणीव होती. एका बाजूला मृत्यूनंतरचा कथित जिहाद साधण्याची भाषा करायची आणि जब स्वतःवर वेळ येते तेव्हा सुरक्षेसाठी वा बचावासाठी आसुसलेले असायचे, ही अशा सर्व तथाकथित कट्टरतावादी विचारसरणीची अत्यंत दुटप्पी आणि पोकळ बाजू असते.

सध्या या प्रकरणाची व्याप्ती केवळ एका घटनेपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. सौदी अरेबिया, संयुक्त अरब अमिराती, ओमान, इस्रायल आणि अमेरिका या पाच देशांच्या गुप्तचर यंत्रणा संयुक्तपणे या प्रकरणाचा कसून तपास करत आहेत. युएईने या दहशतवादी कृत्यापासून आपले हात झटकत याला थेट दहशतवादी हल्ला म्हणून घोषित केले आहे, तर इस्रायलच्या मोसाद आणि शिन बेटसारख्या यंत्रणा यामागील जागतिक जाळे शोधण्याचा प्रयत्न करत आहेत. डोनाल ट्रम्प किंवा इतर जागतिक नेत्यांनी जरी यामागे इराण किंवा इतर संघटनांच्या सहभागाचा संशय व्यक्त केला असला, तरी आतापर्यंतच्या तपासात हा हमाम अल हमामीचा स्वतः प्रेरित झालेला आणि जिहादी साहित्याने झपाटलेला एक स्वतंत्र हल्ला असल्याचेच प्रामुख्याने समोर आले आहे. असे असले तरी, अशा एकाकी लांडक्यांना (Lone Wolves) वैमानिक किंवा संवेदनशील पदांवर संधी मिळणे, हे देशांच्या अंतर्गत सुरक्षा यंत्रणेसाठी एक मोठे आव्हान आहे.

या संपूर्ण घटनेने जगासमोर काही अत्यंत महत्त्वाचे धडे ठेवले आहेत. पहिला आणि सर्वात महत्त्वाचा धडा म्हणजे, विमान कंपन्यांच्या भरती प्रक्रियेत आणि सुरक्षा पडताळणीत कोणतीही शिथिलता चालणार नाही. ज्या कर्मचाऱ्यांचा इतिहास संशयास्पद आहे किंवा ज्यांच्या मानसिकतेमध्ये कट्टरतेचे बीज पेरले गेले आहे, त्यांना अशा संवेदनशील ठिकाणी काम करण्याची परवानगी देणे म्हणजे देशाच्या सार्वभौमत्वाला आणि नागरिकांच्या सुरक्षेला धोक्यात घालणे आहे. दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे, धार्मिक किंवा वैचारिक अतिरेकाचे लोण रोखण्यासाठी केवळ स्थानिक पातळीवर नव्हे, तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर माहितीची देवाणघेवाण अधिक मजबूत करावी लागेल. आज दहशतवाद केवळ जमिनीवर किंवा सीमेवर मर्यादित राहिलेला नाही, तर तो आकाशात, तंत्रज्ञानात आणि मानवी मनामध्ये प्रवेश करत आहे.

शेवटी, हमाम अल हमामीच्या या कृत्याने संपूर्ण जगाला पुन्हा एकदा सावध केले आहे कि सुरक्षितता ही कधीही गृहीत धरता येत नाही. शांतताप्रिय नागरिक जेव्हा आकाशात विमानाने प्रवास करतात, तेव्हा त्यांना आपल्या सुरक्षिततेची हमी हवी असते. जर विमानातच बसणारा पायलटक्षक बनून बसला, तर त्या प्रवाशांच्या सुरक्षेची जबाबदारी कोण घेणार? या घटनेचा गांभीर्याने विचार करून सर्व देशांनी, विमान कंपन्यांनी आणि सुरक्षा यंत्रणांनी आपल्या धोरणांमध्ये तातडीने आमूलाग्र बदल करणे गरजेचे आहे. कट्टरतेचा बीमोड करण्यासाठी केवळ राजकीय भाषणे पुरेशी नसून कठोर कायदे, पारदर्शक पडताळणी आणि शून्य सहिष्णुतेचे धोरण राबवावे लागेल. तरच भविष्यात अशा प्रकारच्या अमानुष आणि विघातक घटनांना आळा घालता येईल आणि मानवी वस्तीमध्ये शांततेचा संदेश खऱ्या अर्थाने रुजवता येईल.

पेण, कोकणनामा वृत्त- कोकण एज्युकेशन सोसायटीच्या माध्यमिक विद्यालय शिर्की (पेण, रायगड) येथे गुरुवार, दिनांक १ ऑक्टोबर २०२६ रोजी रोटरी क्लब ऑफ पनवेलच्या वतीने विद्यार्थ्यांसाठी विशेष शैक्षणिक साहित्य वाटप कार्यक्रम उत्साहात पार पडला. रोटरी क्लब ऑफ पनवेलचे प्रोजेक्ट डायरेक्टर अमर म्हात्रे, सुलोचना म्हात्रे आणि नयना कदम यांच्या प्रमुख उपस्थितीत झालेल्या या कार्यक्रमास शाळा व्यवस्थापन समितीचे अध्यक्ष राजाराम शिवराम गावंड, अमोल पाटील, तसेच विद्यालयाच्या मुख्याध्यापिका यशोदा संतान पाटील, शिक्षक, पालक आणि मोठ्या संख्येने विद्यार्थी उपस्थित होते.

कार्यक्रमाची सुरुवात अतिशय उत्साही वातावरणात झाली. शाळेच्या मुख्याध्यापिका यशोदा संतान पाटील यांनी उपस्थित सर्व मान्यवरांचे गुलाबपुष्प देऊन आदरपूर्वक स्वागत केले. यानंतर रोटरी क्लब ऑफ पनवेलच्या वतीने विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक उन्नतीसाठी महत्त्वपूर्ण साहित्याचे वाटप करण्यात आले. यामध्ये इयत्ता १० वीच्या बोर्ड परीक्षेची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी प्रत्येकी १५०० रुपये किमतीच्या एकूण २५ शैक्षणिक ॲप्सचे मोफत वाटप करण्यात आले. विशेष म्हणजे, इयत्ता १० वीच्या विद्यार्थ्यांना रोटरी क्लबतर्फे अमर म्हात्रे यांच्या माध्यमातून हे शैक्षणिक ॲप्स गेल्या तीन वर्षांपासून सातत्याने वाटप केले जात आहेत. या डिजिटल ॲपचा अभ्यासासाठी विद्यार्थ्यांना खूप मोठा फायदा होतो, आणि या माध्यमातून आपली शैक्षणिक प्रगती कशी होत आहे, याचा अनुभव विद्यार्थी स्वतः देतात.

यासोबतच, इयत्ता ८ वीच्या एन.एम.एम.एस. (NMMS) स्कॉलरशिप परीक्षेसाठी प्रविष्ट झालेल्या १९ विद्यार्थ्यांना प्रत्येकी १००० रुपये किमतीच्या ३ मार्गदर्शक पुस्तकांच्या संचाचे वाटप करण्यात आले. ही राष्ट्रीय आर्थिक दुर्बल घटक शिष्यवृत्ती परीक्षा यशस्वीरीत्या उत्तीर्ण होणाऱ्या पात्र विद्यार्थ्यांना माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षणादरम्यान पुढील सलग चार वर्षे (९ वी, १० वी, ११ वी आणि १२ वी पर्यंत) दरमहा १,००० रुपये शिष्यवृत्ती नियमितपणे मिळते, असे यावेळी स्पष्ट करण्यात आले.

कार्यक्रमादरम्यान इयत्ता ८ वीची एन.एम.एम.एस. परीक्षा आणि इयत्ता १० वीची बोर्ड परीक्षा या अत्यंत महत्त्वाच्या विषयांवर अमर म्हात्रे यांनी विद्यार्थ्यांना मोलाचे व प्रेरणादायी मार्गदर्शन केले. रोटरी क्लब ऑफ पनवेलच्या वतीने राबविण्यात आलेला हा उपक्रम ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरत असून, शिर्की परिसरातील शैक्षणिक वर्तुळात या स्तुत्य उपक्रमाचे सर्वत्र जोरदार कौतुक होत आहे. कार्यक्रमाच्या शेवटी उपस्थितांचे आभार मानून या सोहळ्याची सांगता करण्यात आली.