-शरद कोरडे / चित्ररंजन
मराठी चित्रपटसृष्टीवर तीन दशके आपल्या कर्तृत्वाची आणि दिग्दर्शनाची भक्कम छाप सोडणारे एक अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व म्हणजे अरुण कर्नाटकी. चित्रपट घराण्याचा समृद्ध वारसा लाभलेले अरुणदादा हे केवळ उत्कृष्ट दिग्दर्शकच नव्हते, तर दादा कोंडके यांच्या सुपरहिट चित्रपटांचे खरेखुरे शिल्पकार होते. सेटवरील शिस्त, कामावरील निष्ठा आणि निर्मिकांची काळजी वाहणारा दिलदार माणूस म्हणून त्यांची ओळख होती. चित्रपटसृष्टीतील अनेक दिग्गजांचा सहवास लाभलेल्या आणि मराठी चित्रपटविश्वाला एका उंचीवर नेणाऱ्या या हरहुन्नरी दिग्दर्शकाच्या जीवनप्रवासाचा आणि आठवणींचा एक अंतरंग उलगडणारा हा विशेष लेख…
18 सप्टेंबर 1999 हा दिग्दर्शक अरुण कर्नाटकी यांचा स्मृतिदिन. भारतीय चित्रपटांच्या सुरुवातीच्या काळातले नामवंत छायाचित्रकार वासुदेव कर्नाटकी यांचे ते वडील. (टीप: मूळ मजकुराप्रमाणे ठेवले आहे) ते ख्यातनाम कॅमेरामन होते. 1930 ते 1960 या त्यांच्या कार्यकाळात त्यांनी अनेक चित्रपटांचे चित्रीकरण केले. चित्रमहष दादासाहेब फाळके यांच्या गंगावतरण या 1937 सालच्या चित्रपटाचे ते कॅमेरामन होते. त्यांनी पंचरत्न – 1956 व अच्चनुम – 1957 सालच्या मल्याळम चित्रपटाचेही चित्रीकरण केले होते. घरातून आणि कुटुंबातून चित्रपटनिर्मितीचा वारसा मिळालेले अरुण यांचे मास्टर विनायक हे काका होते. भालजी पेंढारकर, बाबुराव पेंढारकर व व्ही. शांताराम हे जवळचे आप्त होते. त्यामुळे कोल्हापुरातील सांस्कृतिक वातावरणाचे धडे त्यांना लहानपणापासून मिळाले. चित्रपटक्षेत्रातील त्यांचे पहिले गुरू मास्टर विनायक हे होते. अरुण कर्नाटकी यांचा जन्म कोल्हापूरजवळील येळगुळ येथे 4 ऑक्टोबर 1932 रोजी झाला. मास्टर विनायक यांच्या ओळखीने त्यांना दाक्षिणात्य अभिनेते शिवाजी गणेशन, जेमिनी गणेशन व बी. सरोजादेवी या कलाकारांसोबत काम करण्याची संधी मिळाली. त्यातच भालजी पेंढारकर व व्ही. शांताराम यांच्या हाताखाली त्यांनी काम केले. भालजींचे शिष्य राजा परांजपे यांनी पाठलाग व पडछाया या चित्रपटासाठी त्यांना सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून घेतले. पुढे दत्ता धर्माधिकारी, राजदत्त व सदाशिव रावकवी यांच्यासोबत काम करून त्यांनी दिग्दर्शनाचे बारकावे जाणून घेतले. हे सुरू असतानाच त्यांनी काही चित्रपटांतून छोट्या छोट्या भूमिकाही केल्या. 1976 च्या जवळ ये लाजू नको या चित्रपटाला त्यांनी स्वतंत्रपणे दिग्दर्शन केले. हा चित्रपट विजयानंद चित्राची निर्मिती होती. यात अशोक सराफ, उषा नाईक, गणपत पाटील यांच्या भूमिका होत्या. हलकीफुलकी विनोदी मांडणी व रंगतदार संवाद यामुळे हा चित्रपट यशस्वी झाला. पुढे अरुण कर्नाटकी यांनी रानपाखरं, घर जावई, पायगुण, आली लहर केला कहर, चव्हाटा, धोंडी धोंडी पाणी दे, बंदीवान मी संसारी, लपवाछपवी, डोक्याला ताप नाही, अपराधी, सारेच सज्जन या चित्रपटांचे दिग्दर्शन करून मराठी चित्रपटसृष्टीत आपले स्वतंत्र स्थान निर्माण केले.
अभिनत्री लता अरुण ही त्यांची पत्नी व निर्माता-अभिनेता शहाजी काळे यांची बहीण होती. माया जाधव या प्रिया अरुण (आताच्या प्रिया बेर्डे) यांच्या मामी. अभिनेत्री नंदा या अरुणदादांच्या चुलत बहीण व दिग्दर्शक जयप्रकाश कर्नाटकी हे त्यांचे चुलत भाऊ आणि जयश्री टी. ही त्यांची वहिनी, असा मोठा चित्रपटक्षेत्रातील गोतावळा अरुण कर्नाटकी यांच्या सभोवती होता. लक्ष्मीकांत बेर्डे हा त्यांचा जावई व अभिनय, स्वानंदी बेर्डे ही नातवंडे, जी नाट्य-चित्रपटांतून आपला वारसा जपत आहेत.
माझे ठाण्याचे मित्र नरेंद्र कुमार जोशी यांच्या अपराधी या चित्रपटाच्या निर्मितीच्या वेळी नरेंद्र, अरुण कर्नाटकींसह अलिबागजवळील लोकेशन पाहायला आला होता. त्यावेळी प्रथम अरुणजींचा माझा परिचय झाला. अपराधीमध्ये लक्ष्मीकांत बेर्डे, विजय चव्हाण, कुलदीप पवार, रवी पटवर्धन, सुनिता गोरे, रुही बेर्डे आदी कलाकार काम करीत होते. या चित्रपटात प्रथमच प्रिया अरुण यांनी तिहेरी भूमिका केली होती. यातील कोळीवाडा हा भाग थळ-चाळमळा येथे चित्रित करण्यात आला होता. समुद्रकिनारी व समुद्रात होडीमध्ये यातील दोन गाणी व नृत्येही चित्रित करण्यात आली होती. हिंदीमधील प्रसिद्ध नृत्यदिग्दर्शक मनोहर नायडू यांनी या गाण्यांचे नृत्यदिग्दर्शन केले होते. या चित्रपटामुळे व नरेंद्रच्या मैत्रीमुळे मला अरुण कर्नाटकी यांच्यासोबत त्यांचा सहाय्यक म्हणून काम करायची संधी मिळाली. त्यामुळे त्यांची मैत्रीही झाली.
अरुणदादा यांची कामाची पद्धत वेगळी होती. सेटवर ते एक क्षणही वाया घालवीत नसत. कामात चुकारपणा केल्यास ते कुणालाही रागावत असत. सेटवर टेकिंग करताना ते अचूकपणे कॅमेरा लावत असत व जलद गतीने काम उरकण्याकडे त्यांचा कल असे. सेटवर खेळकरपणा व विनोद करण्याची त्यांना आवड असे. इतकेच नव्हे तर कलाकारांना चित्रीकरणाच्या वेळी कशा प्रकारचे जेवण द्यावे, याकडेही त्यांचा कटाक्ष असे. कोणालाही अपाय होईल असे पदार्थ ते टाळायला लावत असत.
दादा कोंडके यांच्या अनेक गाजलेल्या चित्रपटांसाठी अरुण कर्नाटकी यांनी सहाय्यक दिग्दर्शन केले होते. प्रत्यक्षात अरुण कर्नाटकीच दिग्दर्शनाची सारी जबाबदारी घेत असत, पण श्रेयनामावलीत दिग्दर्शक म्हणून दादा कोंडकेंचे नाव असे. पांडू हवलदार या 1975 च्या चित्रपटापासून तुमचं आमचं जमलं, राम राम गंगाराम, बोट लावीन तिथे गुदगुल्या, ह्योच नवरा पाहिजे, आली अंगावर, मुका घ्या मुका, मला घेऊन चला, पळवा पळवी, सासरचे धोतर व वाजवू का? या 1996 सालच्या चित्रपटांपर्यंत अरुणजींनी दादांसोबत काम केले. वाजवू का या चित्रपटाच्या वेळी अरुणजींसोबत दादांच्या गावी इंगवली येथे एक महिना राहण्याची मला संधी मिळाली. तिथे मला जवळून अरुणजींची व दादांची कामाची पद्धत पाहण्याची व शिकण्याची संधी मिळाली. अरुणजींचा दादांच्या ग्रुपमध्ये मोठा दरारा असे. सारे आदराने त्यांच्याशी वागत असत. दादांचा त्यांच्यावर खूप विश्वास होता, हे मी जवळून पाहिले. कोल्हापूरच्या नटमंडळींशी, विशेषतः भालचंद्र कुलकण, आशा पाटील, दिनकर इनामदार, अलका इनामदार, जगन्नाथ पसाले व मधु गायकवाड या कलाकारांशी त्यांचा चांगला स्नेह जुळला. या चित्रपटात मी एक छोटीशी भूमिकाही केली. माझ्या आयुष्यातील हा एक अविस्मरणीय अनुभव होता.
अरुण कर्नाटकी यांनी दादांच्या तेरे मेरे बीच में या हिंदी चित्रपटाचेही सहाय्यक दिग्दर्शन केले होते. अरुणजींनी विविध शैलीचे चित्रपट दिग्दर्शित केले व मराठी चित्रपटसृष्टीत दीर्घकाळ अधिसत्ता गाजवली. त्यांचा रांगडेपणा, दिलदारपणा व कामावरील श्रद्धा, तसेच निर्मात्यांना सांभाळून त्यांना कुठल्याही अनावश्यक खर्चापासून अलिप्त ठेवण्याची किमिया अरुण कर्नाटकी यांच्याकडे होती. त्यांच्या या गुणांमुळे त्यांनी चित्रपटसृष्टीवर तीन दशके प्रभुत्व गाजवले. चित्रीकरण आटोपल्यावर ते संध्याकाळनंतर “पॅक अप“ ची घोषणा देत असत व आपल्या निवासात जात असत. त्यानंतर मात्र चित्रपटाच्या कुठल्याही चर्चेपासून व विचारविनिमयापासून ते अलिप्त राहत असत. तसेच कुठलाही निर्माता त्यांना पॅकअप नंतर चर्चेसाठी बोलावण्यास धजत नसत. याबाबत त्यांची स्वतःची एक धारणा होती व त्यात ते तडजोड करीत नसत. कोल्हापूर येथे वयाच्या 67 व्या वष त्यांचे हृदयविकाराने निधन झाले. त्यांच्या निधनाने मराठी चित्रपटसृष्टी दुःखसागरात बुडाली.हा चित्रपट आजही रसिक आवर्जून पाहतात.
