-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव

रायगड जिल्हा परिषदेच्या वर्तुळात नुकतीच घडलेली लाचलुचपत प्रतिबंधक विभागाची धडक कारवाई आणि त्यामुळे उघडकीस आलेला भ्रष्टाचाराचा काळाकुट्ट अध्याय हा केवळ एका व्यक्तीपुरता मर्यादित नसून, संपूर्ण प्रशासकीय व्यवस्थेच्या सडलेल्या मानसिकतेवर प्रकाश टाकणारा अत्यंत गंभीर प्रकार आहे. रायगड जिल्हा परिषदेचे अध्यक्ष मंगेश वाकडीकर यांचे स्वीय सहाय्यक आणि अर्थ विभागातील सहाय्यक लेखाधिकारी भस्मे याला एका महिला शिक्षिकेच्या बदलीसाठी तब्बल दीड लाखांची लाच स्वीकारताना रंगेहात पकडण्यात आले, या घटनेने संपूर्ण जिल्ह्यात खळबळ उडवून दिली आहे. एका बाजूला ज्ञानाचे मंदिर चालवणारे शिक्षक आणि दुसऱ्या बाजूला जनतेच्या कल्याणासाठी असलेली शासकीय यंत्रणा, यांच्यातील पवित्र नाते पैशाच्या तराजूत तोलले जात असल्याचे यावरून पुन्हा एकदा सिद्ध झाले आहे. मात्र, हा काही पहिलाच प्रकार नाही किंवा भस्मे हा एकमेव ‘भस्मासूर’ नव्हे, तर यापूर्वीही रायगड जिल्हा परिषद अनेकदा लाचखोरी आणि भ्रष्टाचाराच्या रडारवर आली आहे, ज्यामुळे येथील प्रशासकीय संस्कृतीवर मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे.

महाराष्ट्राच्या राजकारणात आणि प्रशासनात रायगड जिल्ह्याला एक वेगळे ऐतिहासिक आणि भौगोलिक महत्त्व आहे. मात्र, याच जिल्ह्याचा कारभार चालवणाऱ्या जिल्हा परिषदेच्या इमारतीत गेल्या काही वर्षांत अनेकदा भ्रष्टाचाराची कीड खोलवर रुजल्याचे दिसून आले आहे. यापूर्वीही अनेक प्रकरणांत अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांवर लाचलुचपत प्रतिबंधक विभागाने कारवाया केल्या आहेत. बदल्या, बढत्या, विकासकामांचे ठेके, आणि शासकीय अनुदानात चाललेला मलिदा लाटण्याचा खेळ हा काही नवीन राहिलेला नाही. भस्मे प्रकरणाने पुन्हा एकदा हे सिद्ध केले आहे कि, सत्तेच्या जवळ असणारे लोक कसे सर्वसामान्य नागरिकांची आणि कर्मचाऱ्यांची पिळवणूक करतात. जेव्हा राज्याची किंवा जिल्ह्याची सूत्रे सांभाळणाऱ्या पदाधिकाऱ्यांच्या कार्यालयातच लाचेचे व्यवहार चालतात, तेव्हा सामान्यांनी न्याय कुठे मागायचा, हा खरा प्रश्न आहे. भस्मेसारखे अनेक ‘भस्मासूर’ या व्यवस्थेत वेगवेगळ्या पदांवर बसून जनतेच्या कष्टाच्या पैशांवर आणि हक्कावर डल्ला मारत आहेत.

शिक्षक हा समाजसुधारक मानला जातो. विद्यार्थ्यांच्या मनात ज्ञानाचा दीप प्रज्वलित करण्याचे पवित्र काम करणाऱ्या शिक्षकांना जर त्यांच्या सोयीच्या ठिकाणी बदलीसाठी किंवा सेवेतील हक्काच्या गोष्टींसाठी लाच द्यावी लागत असेल, तर याहून दुर्दैवी गोष्ट कोणतीही असू शकत नाही. नव्याने नियुक्त झालेल्या शिक्षकांना त्यांच्या पसंतीच्या किंवा सोयीच्या शाळा मिळाव्यात यासाठी मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक व्यवहार चालले असल्याची चर्चा याआधीही जिल्हा परिषद परिसरात नेहमीच रंगायची. ज्या पदाधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून जनतेच्या समस्या सुटायला हव्यात, त्यांच्याच कार्यालयातील व्यक्ती अशा गैरव्यवहारात सापडणे म्हणजे रक्षकच भक्षक बनल्याचा प्रत्यय आहे. या प्रकरणात केवळ भस्मे या एकाच व्यक्तीवर कारवाई झाली असली, तरी या लाचेचे धागेदोरे नेमके कुणापर्यंत पोहोचतात आणि वरपर्यंत कोणाचे अभय या भ्रष्टाचाराला लाभले आहे, याचा कसून शोध घेणे गरजेचे आहे.

रायगड जिल्हा परिषदेचा इतिहास पाहिल्यास, यापूर्वीही अनेक योजनांमध्ये आणि कारभारात गैरव्यवहारांचे काळे सावट पाहायला मिळाले आहे. ग्रामविकास आणि ग्रामीण भागाचा कायापालट करण्याचे मुख्य केंद्र असलेल्या जिल्हा परिषदेला भ्रष्टाचाराची जणू सवयच लागली आहे काय, अशी शंका येऊ लागली आहे. जेव्हा जेव्हा लाचलुचपत प्रतिबंधक विभाग कारवाई करतो, तेव्हा काही दिवसांसाठी खळबळ उडते, चर्चा झडतात, राजकीय आरोप-प्रत्यारोप होतात आणि काही कालावधीनंतर प्रकरण पुन्हा जैसे थे होते. या चक्रव्यूहातून रायगड जिल्हा परिषदेची सुटका कधी होणार? प्रशासकीय अधिकारी आणि राजकीय पदाधिकारी यांच्या अभद्र युतीमुळे सामान्य जनता कायमची भरडली जात आहे. भस्मासूराप्रमाणे हा भ्रष्टाचार केवळ एका विभागापुरता मर्यादित न राहता संपूर्ण व्यवस्थेला भस्मसात करत चालला आहे.

या संपूर्ण प्रकारामुळे जनतेचा लोकशाही व्यवस्थेवरील आणि प्रशासनावरील विश्वास उडू लागला आहे. लोकप्रतिनिधी आणि अधिकारी हे जनतेचे सेवक आहेत, मालक नव्हेत; मात्र या मूलभूत तत्त्वालाच हरताळ फासला जात आहे. जोपर्यंत लाचखोरांना कठोर आणि धाक निर्माणणारी शिक्षा मिळत नाही, तोपर्यंत अशा प्रकरणांना आळा बसणे अशक्य आहे. केवळ निलंबित करणे किंवा तूर्तास कारवाई करून प्रकरण थंड बळावर टाकणे याने रोगाचे मूळ उपटून निघणार नाही. या प्रकरणात सहभाग असणाऱ्या प्रत्येक चेहऱ्याचा मुखवटा उतरवला पाहिजे, मग तो कितीही प्रभावी असो वा वरदहस्त असलेला असो.

आता वेळ आली आहे की रायगड जिल्हा परिषदेचा कारभार पारदर्शक आणि लोकोपयोगी बनवण्यासाठी कठोर पावले उचलली जावीत. भस्मेसारख्या प्रकरणांची पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी बदल्यांचे धोरण पूर्णपणे ऑनलाईन आणि पारदर्शक करणे आवश्यक आहे, जेणेकरून मानवी हस्तक्षेपाला वाव मिळणार नाही. लाचलुचपत प्रतिबंधक विभागाने या प्रकरणाचा सखोल तपास करून मूळ सूत्रधारांपर्यंत पोहोचणे ही काळाची गरज आहे. रायगडच्या सुजलाम सुफलाम भूमीत अशा लाचखोरांचा आणि भ्रष्ट ‘भस्मासूरांचा’ वरचष्मा संपवण्यासाठी संपूर्ण समाजाला आणि प्रामाणिक घटकांना एकत्र येऊन आवाज उठवावा लागेल, अन्यथा सामान्य जनतेच्या कल्याणासाठी बनलेल्या या संस्था केवळ भ्रष्टाचाराचे अड्डे बनून राहतील.

व्ही. शांताराम आणि गदिमांची चौफेर कामगिरी!

-शरद कोरडे / चित्ररंजन

सोलापुरात जन्मलेल्या पेशवेकालीन शाहीर रामचंद्र जगन्नाथ जोशी अर्थात राम जोशी हे ब्राह्मण कुलांत जन्मले असूनही त्यांनी शाहिरी लावणी, काव्य व कीर्तन या क्षेत्रात पारंगत होऊन, पुण्यातील दुसऱ्या बाजीरावांच्या दरबारापर्यंत आपली लोकप्रियता पोहोचवली. ज्यांना साक्षात पेशव्यांच्या दरबारात आपला कार्यक्रम सादर करण्याची संधी मिळाली आणि पेशवाईची शाबासकीची थाप ज्यांच्या पाठीवर पडली, त्या राम जोशींच्या दैदीप्यमान कारकिर्दीवर सिनेमा काढावा, अशी ज्येष्ठ निर्माता, दिग्दर्शक व अभिनेते व्ही. शांताराम यांची प्रबळ इच्छा होती. स्वतःच्या ‘राजकमल कला मंदिर’ या संस्थेमार्फत या चित्रपटाची निर्मिती करण्याचे त्यांनी ठरविले. त्यावेळी या चित्रपटाच्या दिग्दर्शनाची जबाबदारी त्यांचे आद्य गुरू बाबुराव पेंटर यांच्यावर सोपविण्याचे ठरवून त्यांना आपल्या गुरूंच्या ऋणातून अंशतः मुक्त व्हायचे होते.

शांताराम बापूंचे मावस भाऊ बाबुराव पेंढारकर हे बाबुराव पेंटर यांच्या महाराष्ट्र फिल्म कंपनीत व्यवस्थापक मंडळात होते आणि तिथे अभिनेते म्हणूनही काम करत होते. घरच्या गरिबीमुळे ते बाबुरावांबरोबर वयाच्या साधारणतः १५ व्या वर्षी महाराष्ट्र फिल्म कंपनीत हरकामी कामगार म्हणून रुजू झाले. प्रथम त्यांना सुतार खात्यात साफसफाई व सामान व्यवस्थित लावण्याच्या कामावर ठेवले गेले. पुढे रंगकाम खात्यात बदली झाल्यावर ते बाबुराव पेंटर यांना साहाय्य करू लागले. तेथे बाबुराव पेंटर यांच्याकडून दिग्दर्शनाचे धडे मिळाल्यानंतर शांताराम बापूंना चित्रपटांतून छोटी-मोठी कामे करण्याची संधी मिळू लागली. १९२० सालच्या ‘वत्सलाहरण’ या चित्रपटात त्यांना कृष्णाची भूमिका करण्याची प्रथम संधी मिळाली. दरम्यान, ९ जून १९२२ रोजी त्यांचे कोल्हापूरच्या अंबु मुगळखोड यांच्याशी लग्न झाले, त्यावेळी त्यांचे वय २१ वर्षे होते. त्यानंतर ‘सिंहगड’ व ‘श्रीकृष्णअवतार’ या मूकपटांत त्यांनी भूमिका केल्या.

महाराष्ट्र फिल्म कंपनीच्या ‘सती पद्मिनी’, ‘शहाला शह’, ‘राणा हमीर’, ‘माया मच्छिंद्र’, ‘गजगौरी’ व ‘भक्त प्रल्हाद’ या मुकपटांत त्यांनी सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले. त्यानंतर १९२७ च्या ‘नेताजी पालकर’ या चित्रपटाचे स्वतंत्रपणे दिग्दर्शन करण्याची संधी त्यांना पेंटरांनी दिली आणि या चित्रपटाला शासनाचे पारितोषिकही मिळाले. पुढे बाबुराव पेंटर यांच्याशी काही मंडळींचे मतभेद झाल्यानंतर बाबुराव पेंढारकर, विष्णुपंत दामले व फत्तेलाल मामा यांच्यासह शांताराम बापूंनी १ जून १९३० रोजी महाराष्ट्र फिल्म कंपनी सोडून कोल्हापूर येथे ‘प्रभात’ कंपनीची स्थापना केली. ‘गोपालकृष्ण’ हा प्रभातचा पहिला मुकपट होता, ज्याचे दिग्दर्शन व्ही. शांताराम यांनी केले. त्यानंतर ‘राणीसाहेब अर्थात बजरबट्टू’ हा प्रभातचा पहिला बोलपट त्यांनी दिग्दर्शित केला.

पुढे व्ही. शांताराम यांनी १९४३ मध्ये ‘राजकमल कला मंदिर’ ही चित्रसंस्था स्थापन केली आणि याद्वारे प्रदर्शित झालेला ‘शकुंतला’ हा अमेरिकेत प्रदर्शित झालेला पहिला भारतीय चित्रपट मानला जातो. त्यानंतर राजकमलने ‘डॉक्टर कोटणीस की अमर कहानी’ हा चित्रपट १९४६ मध्ये प्रदर्शित केला. हे दोन्ही चित्रपट त्यांनीच दिग्दर्शित केल्यामुळे, राजकमलच्या तिसऱ्या ‘लोकशाहीर रामजोशी’ या चित्रपटाच्या दिग्दर्शनासाठी त्यांनी आपले गुरू बाबुराव पेंटर यांना आदरपूर्वक पाचारण केले. प्रकृती स्थिर नसल्याने त्यांनी प्रथम नकार दिला होता, पण शांताराम बापूंच्या खूप आग्रहामुळे व आपण स्वतः सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून मदत करणार असल्याचे सांगितल्यावर ते राजी झाले.

या चित्रपटासाठी गायक नट जयराम शिलेदार यांना नायक राम जोशी म्हणून व अभिनेत्री हंसा वाडकर यांना नायिका बया म्हणून करारबद्ध केले गेले. गीतकार ग. दि. माडगूळकर यांनी कथा, पटकथा व संवाद लिहिले, तसेच चित्रपटातील तीन गाणी लिहिली; इतर शाहिरी गीते राम जोशींच्याच रचनांमधून घेतली गेली. संगीतकार वसंत देसाई यांनी या चित्रपटाला संगीत दिले. चित्रीकरण सुरू असताना बाबुराव पेंटर यांची प्रकृती खालावल्यामुळे त्यांनी दिग्दर्शन सोडले आणि पुढे शांताराम बापूंनीच मागील चित्रीकरणात फेरफार करून चित्रपट पूर्ण केला. मात्र श्रेयनामावलीत दिग्दर्शक म्हणून बाबुराव पेंटर व व्ही. शांताराम अशी दोघांचीही नावे देण्यात आली.

राम जोशींचा जन्म १७६२ च्या सुमारास सोलापूर येथे एका प्रतिष्ठित व वेदशास्त्रसंपन्न ब्राह्मण कुटुंबात झाला. आई-वडील लवकरच वारल्याने सर्व जबाबदारी मोठे बंधू मुदगुलशास्त्री यांच्यावर आली. राम जोशी अत्यंत हजरजबाबी, हौसमौज करणारे आणि संस्कृतचे अभ्यासक होते. ते धोंडी नावाच्या तमासगीर शाहिराच्या फडात जात असत. भावाने व्रतबंध विधी केल्यावर राम अधिक रागावून धोंडीच्या फडात सामील झाले, ज्यामुळे दोघांत फारकत झाली. पुढे गावातील ज्येष्ठांनी समझोता घडवून आणल्यानंतर रमा नावाच्या तरुणीशी त्यांचा विवाह करण्यात आला. परंतु, त्यांचे वर्तन न सुधारल्याने एका दिवस मुदगुलशास्त्रींनी त्यांना घर सोडण्याचा आदेश दिला.

धोंडीचा फड हा राम जोशींसाठी मुक्त विद्यापीठ ठरला. धोंडीने त्यांना ‘तुरा’ (आदित्यदेव महादेव) आणि ‘कलंगी’ (आदिशक्ती दुर्गामाता) यांतील भेद शिकवला. शंकर नावाच्या ढोलकीपटूंकडून रामने तालवाद्यांचे शिक्षण घेतले. बया आणि चिमा या नृत्यांगनांच्या सहवासामुळे धोंडीच्या फडाला मोठी मागणी होती. राम जोशींनी स्वतःचा फड सुरू केल्यावर त्यांच्या पहाडी आवाजामुळे व अप्रतिम वाद्य कौशल्यामुळे त्यांना मोठी प्रसिद्धी मिळाली. बया त्यांच्या लावण्या सुरेल आवाजात गात असे आणि दोघे परस्परांवर अनुरक्त झाले.

पुण्यात दुसऱ्या बाजीराव पेशव्यांच्या दरबारातून रामला कार्यक्रमाचे आमंत्रण आले. पेशव्यांनी जाहीर कौतुक करून त्यांचा सन्मान केला व मानाचा शिरपेच दिला. परंतु, अवाजवी खर्च, दारूचे व्यसन आणि रंगेल वागण्यामुळे त्यांची समाजात बदनामी झाली व फडाला कर्ज झाले. नंतर शाक्त पंथाच्या जोगी आणि नाथ संप्रदायातील बैराग्यांच्या सहवासामुळे त्यांना आपल्या चुकांचे भान आले. त्यांनी फड सोडला आणि पंढरपूरला जाऊन बाबा पाध्ये यांच्याकडून काव्यशास्त्र, वेदाभ्यास व कीर्तनकला यांची दीक्षा घेतली.

यानंतर सोलापूरला येऊन त्यांनी विठ्ठल मंदिरात प्रभावी कीर्तन केले, ज्यामुळे त्यांचे मोठे बंधू मुदगुलशास्त्री आनंदित झाले आणि त्यांनी रामला घरात सन्मानाने आणले. राम जोशींचे कीर्तन संपूर्ण महाराष्ट्रात लोकप्रिय झाले. काशीयात्रेला जात असताना प्रवासात आजाराने त्यांचे निधन झाले.

चित्रपटाच्या निर्मितीदरम्यान व्ही. शांताराम आणि ग. दि. माडगूळकर यांनी राम जोशींच्या जीवनप्रवासाला अधिक रंजक करण्यासाठी काही सिनेमॅटिक स्वातंत्र्य घेतले होते. प्रत्यक्ष इतिहासात घडलेल्या काही घटनांमध्ये चित्रपटाच्या चौकटीला सुसंगत ठरतील असे बदल करण्यात आले, ज्यायोगे प्रेक्षकांना दृश्यकलेचा उत्तम अनुभव घेता येईल. मुदगुलशास्त्रींच्या कठोर शिस्तीतून बाहेर पडून शाहिरी विश्वात रममाण झालेल्या राम जोशींचा संघर्ष, त्यांचे बहुरंगी व सुप्रसिद्ध फड जीवन, तसेच त्यांच्या आयुष्यातील उत्तरकाळातील आध्यात्मिक परिवर्तन या सर्वच टप्प्यांचे पडद्यावर अतिशय प्रभावी व जिवंत दर्शन घडवण्यात आले. हा चित्रपट केवळ एका व्यक्तीची चरित्रात्मक गाथा न राहता, तत्कालीन लोककलेचा आणि संगीत रंगभूमीचा एक सुवर्णकाळ जगासमोर उभा करणारा ऐतिहासिकदस्तऐवज ठरला. गदिमांच्या ओघवत्या संवादफेकीने आणि वसंत देसाईंच्या सुरेल व लोकसंगीतप्रधान रचनांमुळे या कलाकृतीला एक वेगळीच उंची प्राप्त झाली.

काही सिनेमॅटिक लिबर्टी घेत व्ही. शांताराम यांनी बया व चिमा यांना सुरुवातीपासूनच दाखवले आणि सोलापूरच्या प्रवासातही बया सोबत असल्याचे दाखवले. ६ डिसेंबर १९४७ रोजी प्रदर्शित झालेला हा चित्रपट पुण्याच्या वसंत टॉकीजमध्ये तब्बल ४२ आठवडे चालला आणि १९४८ च्या सुरुवातीला तो हिंदीत ‘मतवाला शायर’ या नावाने प्रदर्शित झाला. हा चित्रपट आजही रसिक आवर्जून पाहतात.

-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव

महाराष्ट्राच्या भूमीवर निसर्गाने भरभरून सौंदर्य आणि साधनसंपत्तीची उधळण केली आहे, परंतु दुर्दैवाने मानवी लालसेपोटी आणि बेजबाबदार प्रशासकीय धोरणांमुळे याच ऐतिहासिक ठेव्याचा पद्धतशीर घात होत आहे. महाराष्ट्रातील कोकण किनारपट्टीवर निसर्गाने भरभरून सौंदर्य दिले आहे, परंतु मानवी लालसेपोटी आणि प्रशासकीय अनास्थेपोटी याच निसर्गाचा कसा घात केला जात आहे, याचे अत्यंत ज्वलंत उदाहरण महाडमधील सावित्री नदीच्या पात्रात सुरू असलेल्या प्रकारावरून समोर आलेले आहे. महाड शहराला वारंवार येणाऱ्या महापुराच्या संकटापासून मुक्त करण्यासाठी कोट्यवधी रुपयांचा निधी खर्च करून गाळ उपसा करण्याचे मोठे प्रकल्प हाती घेतले गेले. मंत्री भरत गोगावले यांच्या पाठपुराव्यातून आणि प्रयत्नांमुळे हा निधी उपलब्ध झाला, याबद्दल दुमत असण्याचे कारण नाही. महाडकरांचे प्राण वाचवणे आणि शहराला सुरक्षित ठेवणे हे प्राधान्याचे काम होते आणि आहे. परंतु, जेव्हा या उदात्त हेतूच्या आड ठेकेदार आणि भ्रष्ट यंत्रणेची स्वाथ मानसिकता शिरते, तेव्हा लोककल्याणकारी योजना ही लूटमार योजना बनण्यास वेळ लागत नाही. गेल्या तीन वर्षांपासून सावित्री नदीपात्रात सुरू असलेल्या गाळ उपशाच्या कामामुळे नदीचे मूळ स्वरूपच बदलून गेले आहे, आणि यामुळे भविष्यात संपूर्ण शहरावर मोठे पर्यावरणीय संकट ओढवण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे, ज्यामुळे स्थानिक जनतेमध्ये तीव्र रोष पसरला आहे. आणि यामुळे संतापलेल्या भोईबांधवांनी उपस्थित केलेला सवाल अत्यंत विचार करायला लावणारा आहे- गाळ काढला की माल काढला?

महाडमधील राम घाटासमोरील सावित्री नदीचे पात्र आज अक्षरशः कोरडे पडले आहे, हे चित्र केवळ अस्वस्थ करणारे नाही तर यंत्रणेच्या ढिसाळ कारभारावर मोठा प्रश्नचिन्ह उपस्थित करणारे आहे. गणेशोत्सवाचा पवित्र काळ आणि त्यातही बाप्पाच्या विसर्जनाची वेळ, जेव्हा संपूर्ण शहर उत्साहात असते, तेव्हा राम घाटासमोरील पात्रात पाणीच नसल्यामुळे नागरिकांना आणि विशेषतः गणेशभक्तांना नयनरम्य विसर्जन सोहळ्याच्या आनंदात विरजण पडल्याचा अनुभव घ्यावा लागला. ज्या घाटावर बारमाही पाणी असते, जिथे पिढ्यानपिढ्या गणेशमूर्तींचे विसर्जन भक्तिभावाने केले गेले, तिथे आज कोरडाठाक परिसर आणि चिखलाचे ढीग पाहायला मिळत आहेत. गेली चाळीस ते पन्नास वर्षे राम घाटात गणेश विसर्जनाची सेवा अविरत बजावणारे भोईबांधव या भीषण वास्तवामुळे प्रचंड दुखावले आणि संतापले आहेत. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, गाळ काढण्याच्या नावाखाली नदीच्या पात्रात हवे तिथे अनियंत्रित आणि बेसुमार खोदाई करण्यात आली. नदीचे वैज्ञानिक आणि भौगोलिक नियम धाब्यावर बसवून केवळ आर्थिक लाभासाठी आणि रेती-मातीची बेकायदा तस्करी करण्यासाठी हा घाट घातला गेला की काय, असा संशय आता बळावू लागला आहे. काढलेला गाळ पद्धतशीरपणे नदीबाहेर ट्रकमधून नेऊन विकण्याऐवजी काही ठिकाणी तो पात्रातच पुन्हा फेकून दिला गेला, ज्यामुळे पाण्याचा नैसर्गिक प्रवाह पूर्णपणे विस्कळीत झाला. पूव जो भाग अत्यंत खोल होता आणि जिथे पाण्याचा प्रवाहीपणा टिकून होता, तो भाग आज माती आणि गाळाने भरल्यामुळे पूर्णपणे उथळ आणि सपाट झाला आहे. पाण्याचा नैसर्गिक प्रवाह बदलल्यामुळे नदीचे संतुलन बिघडले आहे आणि याचा थेट फटका महाडच्या पर्यावरणाला तसेच स्थानिक नागरिकांना बसला आहे. या अनधिकृत आणि मनमानी प्रकारामुळे निसर्गाचे संतुलन बिघडले असून, या सर्व गैरप्रकारामागे नेमके कोणाचे हितसंबंध गुंतलेले आहेत, याचा पर्दाफाश करणे आता अत्यंत आवश्यक बनले आहे. अशा प्रकारच्या मनमानी कारभारामुळे सामान्य नागरिकांमध्ये प्रशासनाविरोधात तीव्र संताप उसळला असून, या संपूर्ण प्रकरणाची कसून चौकशी करण्याची मागणी जोर धरणे साहजिकच आहे.

या संपूर्ण प्रकरणाचा तांत्रिक आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून विचार करणे अत्यंत गरजेचे आहे. तज्ज्ञांच्या मते, नदीपात्रातून गाळ काढणे ही अत्यंत संवेदनशील प्रक्रिया आहे. यासाठी जलतज्ज्ञ, भूगर्भशास्त्रज्ञ आणि पर्यावरण अभ्यासकांच्या मार्गदर्शनाखाली काटेकोर आखणी करावी लागते. नदीची रुंदी, खोली, पाण्याच्या प्रवाहाचा वेग आणि पात्राची भौगोलिक रचना या सर्वांचा अभ्यास करूनच खोदकाम करणे अपेक्षित असते. परंतु, प्रत्यक्षात जमिनीवर काय सुरू असते? केवळ कागदोपत्री नियम दाखवून प्रत्यक्ष कामात मात्र हवं तसं मनमानी करायची आणि कोट्यवधी रुपयांच्या शासकीय निधीची विल्हेवाट लावायची, हा शिरस्ता बनला आहे. प्रा. डॉ. समीर बुताला यांनीही या परिस्थितीवर बोट ठेवताना स्पष्ट केले आहे की, राम घाटासमोरील सावित्री नदीची स्थिती अतिशय चिंताजनक आहे. गाळ काढताना नदीचा प्रवाह सुरळीत राहण्यासाठी योग्य त्या चॅनेलप्रमाणे आणि शास्त्रीय पद्धतीने खोदाई होणे आवश्यक होते. तसे न करता केवळ मनमानी पद्धतीने खड्डे मारण्यात आले आणि नदीच्या मूळ पात्राची पार वाट लावली गेली. मंत्र्यांनी महाड शहर पूरमुक्त करण्याचा चांगला संकल्प केला, परंतु त्या संकल्पाची अंमलबजावणी करण्याची जबाबदारी ज्या संबंधित अधिकारी आणि ठेकेदारांवर होती, त्यांनी त्या विश्वासाला तडा दिला आहे. यंत्रणेच्या या ढिसाळपणामुळे आणि वरवरच्या देखरेखीमुळे आज महाडकरांना सुटकेऐवजी नवीनच संकटाचा सामना करावा लागत आहे. जर नदीचा नैसर्गिक प्रवाह असाच कृत्रिमरीत्या बदलत राहिला, तर उद्या येणाऱ्या पावसात पाण्याचा निचरा कसा होईल आणि महाड सुरक्षित कसे राहील, हा यक्षप्रश्न आहे. निसर्गाच्या नियमांशी छेडछाड करून केलेल्या अशा विकासकामांचे दुष्परिणाम शेवटी सर्वसामान्यांनाच भोगावे लागतात, हे या प्रकरणातून पुन्हा एकदा सिद्ध झाले आहे.

या संपूर्ण प्रकरणातून केवळ पर्यावरणाचाच नाही तर सार्वजनिक पैशांचाही अपव्यय झाल्याचे स्पष्ट होते. जनतेच्या कष्टाच्या पैशातून उभारलेला निधी जर नदीचे रूप सुधारण्याऐवजी तिचे अस्तित्व धोक्यात आणत असेल, तर तो अक्षम्य अपराध आहे. या प्रकरणाची उच्चस्तरीय आणि निष्पक्ष चौकशी होणे काळाची गरज आहे. ज्या ठेकेदारांनी आणि अधिकाऱ्यांनी या कामात अनियमितता केली आहे, त्यांना पाठीशी न घालता त्यांच्यावर कठोर कायदेशीर कारवाई झाली पाहिजे. सावित्री नदी ही केवळ पाण्याचा स्रोत नाही, तर ती महाडच्या संस्कृतीचा, इतिहासाचा आणि जनजीवनाचा कणा आहे. तिच्या पोटातून गाळ काढण्याच्या नावाखाली जो माल कमावण्याचा खेळ सुरू आहे, तो आता थांबलाच पाहिजे. प्रशासनाने केवळ कागदी घोडे न नाचवता प्रत्यक्ष जागेवर जाऊन वस्तुस्थिती तपासावी आणि नदीचे मूळ स्वरूप पूर्ववत करण्यासाठी तातडीने पावले उचलावीत. जर आताही यावर डोळेझाक केली, तर येत्या काळात महाडकरांना आणखी मोठ्या संकटांना सामोरे जावे लागेल, यात शंका नाही. सावित्रीच्या पात्राशी खेळणाऱ्या या मस्तवाल प्रवृत्तींना वेळीच वेसण घालण्याची हीच ती वेळ आहे. भविष्यात अशा प्रकारच्या भ्रष्ट कृत्यांना थारा मिळू नये यासाठी कठोर पावले उचलणे हीच खरी काळाची गरज आहे. जनतेच्या हिवाचे रक्षण करण्यासाठी आणि नदीचे पावित्र्य टिकवण्यासाठी सर्वांनी एकत्र येऊन या भ्रष्ट व्यवस्थेविरुद्ध आवाज उठवणे अत्यंत गरजेचे बनले आहे.

-उमाजी म. केळुसकर / खाद्य संस्कृती

भारतीय संस्कृती, परंपरा आणि सण-उत्सव म्हटलं की जिभेवर रेंगाळणारी चव आणि संस्कृतीचा गोडवा डोळ्यांसमोर येतो, आणि यात लाडूचे स्थान नेहमीच सर्वोच्च आणि अढळ राहिले आहे. लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत प्रत्येकाच्याच आवडीचा असणारा लाडू हा केवळ एक साधा गोड पदार्थ नाही, तर तो आपल्या आदरतिथ्याचा, आनंदाचा आणि मांगल्याचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. बुंदीचे लाडू आणि मोतीचूर लाडू यांचा उगम कोठून झाला, या वादात पडायचे नाही. परंतु मोतीचूर लाडूंच्या आधी बुंदीचे लाडूच प्रस्थापित होते हे सत्य आहे. बुधवारी (दि. २३ सप्टेंबर) लायन्स हेल्थ फाउंडेशन, अलिबागचे उपाध्यक्ष आणि प्रसिद्ध उद्योजक नितीन अधिकारी यांचे सुपुत्र अजिंक्य यांच्या वाङ्‌निश्चय सोहळ्याला (साखरपुड्याला) जाण्याचा योग आला. या सुंदर आणि आनंददायी सोहळ्यात उपस्थितांना पेढ्यांसोबत खास बुंदीचे लाडूही देण्यात आले, ज्याने जुन्या आणि पारंपरिक सुखद आठवणींना एकदम उजाळा दिला.

पूर्वी महाराष्ट्रात लग्नकार्यात, मुंजीमध्ये किंवा कोणत्याही शुभकार्यात आवर्जून बुंदीचे लाडूच पंगतीत मिळायचे. त्या लाडवांची एक वेगळीच खमंग चव, घट्टपणा आणि पोत होता. परंतु, आज काळ पूर्णपणे बदलला आहे; शहरांमध्ये आणि गावोगावी बाहेरच्या हलवायांची दुकाने मोठ्या प्रमाणावर थाटली गेली आहेत. या आधुनिक मिठाईच्या दुकानांमध्ये गेल्यास बुंदीचे लाडू आता क्वचितच विक्रीस पाहायला मिळतात. त्याऐवजी बाजारात सर्वत्र प्रामुख्याने मोतीचूर लाडूच विक्रीसाठी मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध असतात. मोतीचूर लाडू दिसायला सुंदर असले, तरी त्यामध्ये अस्सल बुंदीच्या लाडवांसारखी ती पारंपरिक चव आणि खमंगपणा नसतो. शिवाय, हे मोतीचूर लाडू बरेचदा जास्त ओलसर किंवा मऊ असतात, ज्यामुळे जुन्या बुंदीच्या लाडवांचा अस्सल आनंद तिथे मिळत नाही.

या बदलत्या व्यावसायिक प्रवाहात आणि आधुनिकतेच्या लाटेत हा एक अत्यंत गंभीर प्रश्न निर्माण होतो की, पुढे जाऊन हे अस्सल बुंदीचे लाडू पूर्णपणे गायब तर नाही होणार ना? आधुनिकतेच्या ओघात आणि आकर्षक मोतीचूरच्या गर्दीत आपले हे पारंपरिक लाडू मागे पडत चालले आहेत. जन्मोत्सव असो, बारसे असो, कौटुंबिक सोहळे असोत, सत्यनारायणाची पूजा असो किंवा दिवाळी, गणपतीसारखे मोठे सण असोत, नैवेद्याची ताटली लाडवाशिवाय पूर्णच होऊ शकत नाही. आपल्या देशामध्ये आणि विशेषतः महाराष्ट्रात लाडूंचे अनेक प्रकार पाहायला मिळतात, जो प्रत्येकाच्या आवडीनुसार, ऋतूनुसार आणि सणानुरूप तयार केले जातात. खमंग भाजलेले बेसन आणि साखरेचा पाक किंवा पिठीसाखर एकत्र करून बनवलेला बेसन लाडू तोंडात टाकताच विरघळतो, तर मोतीचूर लाडू आपल्या मऊ आणि दाणेदार पोतमुळे सर्वांनाच वेड लावतो. रवा लाडू हा देखील घरोघरी सहज आणि झटपट बनवला जाणारा लोकप्रिय प्रकार आहे, तर बुंदीचे लाडू हे गणपती बाप्पाच्या अतिशय आवडीचे मानले जातात.

जसा काळ बदलला तसे लाडवांचे प्रकार आणि त्यांची आरोग्याविषयीची संकल्पना देखील मोठ्या प्रमाणावर बदलत गेली. आजच्या काळात फक्त चवच नाही तर आरोग्याची काळजी घेणारे लाडूही तितकेच आवडीने खाल्ले जातात. उदाहरणार्थ, हिवाळ्याच्या दिवसांमध्ये शरीराला उबदार ठेवणारे आणि ताकद देणारे डिंकाचे लाडू आवर्जून खाल्ले जातात. डिंक, खारीक, खोबरे, विविध प्रकारचे सुका मेवा आणि साजूक तूप घालून बनवलेले हे लाडू पौष्टिकतेचा खजिनाच असतात. मकरसंक्रांतीच्या सणाला तीळ आणि गुळाचे लाडू खाण्याची परंपरा आहे, जे आरोग्यासाठी अत्यंत गुणकारी मानले जातात. तसेच ओल्या किंवा सुक्या खोबऱ्याचे लाडू, शेंगदाणा लाडू आणि मुगाच्या डाळीचे लाडू हे देखील घरोघरी आवडीने बनवले जातात. आजकालच्या फिटनेस प्रेमींसाठी साखरेऐवजी खजूर, अंजीर आणि अक्रोड-बदाम वापरून बनवलेले ड्रायफ्रूट्स लाडू अत्यंत लोकप्रिय झाले आहेत, ज्यामध्ये खाण्याची गोडीही मिळते आणि आरोग्याशी कोणतीही तडजोड करावी लागत नाही.

लाडू बनवण्याची कला ही खऱ्या अर्थाने एक उत्तम कारागिरी आहे. योग्य प्रमाण, भाजण्याची अचूक वेळ आणि हाताची वळणदार कला या तिन्हींच्या संगमातून एक उत्तम लाडू तयार होतो. पाहुणे घरी आल्यावर त्यांचे स्वागत गोड लाडूने करणे हा आपल्या आदरातिथ्याचा एक भाग मानला जातो. देवपूजेच्या नैवेद्यापासून ते अगदी प्रवासात सोबत नेण्यापर्यंत लाडू हा अत्यंत सोयीचा आणि खाण्यायोग्य पदार्थ आहे. इतक्या विविध प्रकारच्या लाडवांचा हा प्रवास खऱ्या अर्थाने आपल्या खाद्यसंस्कृतीची समृद्धता दर्शवतो. बेसन लाडू आणि मोतीचूर लाडू लोकप्रिय असले आणि रवा लाडू, डिंकाचे लाडू, तसेच संक्रांतीचे तीळ-गुळाचे लाडू ठराविक वेळी खाल्ले जात असले, तरी बुंदीच्या लाडवांचे महत्त्व आणि त्यांचा मान वेगळाच आहे. शुभकार्यांची शान असणाऱ्या बुंदीच्या लाडवांचे अस्तित्व टिकवून ठेवणे आणि नवीन पिढीपर्यंत त्यांची ओळख पोहोचवणे ही आपली जबाबदारी ठरते. जुन्या संस्कृतीची ओळख असलेले बुंदीचे लाडू काळाच्या ओघात हरवून जाऊ नयेत, यासाठी त्यांना जतन करणे आणि त्यांची परंपरा पुढे चालवणे आवश्यक आहे. विविध चवींचे, रंगांचे आणि आरोग्याची जोड असलेले हे लाडू आपल्या जीवनातील गोडवा कायम टिकवून ठेवतात आणि प्रत्येक सणाला अधिक रंगतदार बनवतात, सोबतच आपल्या संस्कृतीचा अस्सल वारसाही जपतात.

अलिबाग, कोकणनामा वृत्त-रायगड जिल्हा परिषद अध्यक्ष मंगेश वाकडीकर यांचे स्वीय सहाय्यक योगेश भस्मे (वय 46) यांना महिला शिक्षिकेच्या बदलीसाठी तब्बल दीड लाखांची लाच स्वीकारताना लाचलुचपत प्रतिबंधक विभागाने रंगेहात अटक केली आहे. ही धडक कारवाई बुधवारी (23 सप्टेंबर) थेट जिल्हा परिषद अध्यक्षांच्या कार्यालयातच करण्यात आली असून, यामुळे प्रशासनिक आणि राजकीय वर्तुळात मोठी खळबळ माजली आहे.

योगेश भस्मे हे मूळचे रायगड जिल्हा परिषदेच्या अर्थविभागात सहाय्यक लेखाधिकारी म्हणून कार्यरत असण्याबरोबरच ते जिल्हा परिषद अध्यक्षांच्या कार्यालयात स्वीय सहाय्यक म्हणून देखील महत्त्वाची जबाबदारी सांभाळत आहेत. प्रशासकीय यंत्रणेच्या केंद्रस्थानी असलेल्या व्यक्तीवरच लाचखोरीची कारवाई झाल्यामुळे या प्रकरणाचे गांभीर्य अधिक वाढले आहे. या प्रकरणातील तक्रारदाराची पत्नी शिक्षिका असून तिची बदली पोलादपूर येथे झाली होती. मात्र, पोलादपूर येथे बदलीच्या ठिकाणी जाण्याची तिची इच्छा नव्हती. मनासारख्या किंवा सोयीच्या ठिकाणी शाळा मिळावी यासाठी तक्रारदाराने योगेश भसमे यांची भेट घेतली होती.

बदली करून देण्याच्या मोबदल्यात भसमे यांनी तक्रारदाराकडे तब्बल दीड लाख रुपयांच्या लाचेची मागणी केल्याचा आरोप आहे. या प्रकारामुळे त्रस्त झालेल्या तक्रारदाराने तात्काळ यासंदर्भात रायगड लाचलुचपत प्रतिबंधक विभागाकडे अधिकृत तक्रार दाखल केली. तक्रारीचे गांभीर्य लक्षात घेऊन एसीबीच्या पथकाने तात्काळ पडताळणी केली आणि बुधवारी रायगड जिल्हा परिषद अध्यक्षांच्या कार्यालयातच सापळा रचला. ठरल्याप्रमाणे तक्रारदाराकडून दीड लाखांची रोकड स्वीकारताना योगेश भस्मे यांना पथकाने रंगेहात पकडले आणि ताब्यात घेतले.

प्रशासकीय वर्तुळात गेल्या काही दिवसांपासून शिक्षकांच्या बदल्यांच्या नावाखाली आर्थिक व्यवहार होत असल्याची कुणकुण लागली होती. अखेर एसीबीच्या या कारवाईमुळे या गैरव्यवहाराचा बंडाळी बाहेर आली आहे. विशेष म्हणजे, ही लाच केवळ स्वतःसाठी नसून ती वरिष्ठांसाठी स्वीकारली जात असल्याची चर्चा सध्या जिल्हा परिषदेच्या अंतर्गत वर्तुळात कानाकोपऱ्यात बोलली जात आहे. या प्राथमिक कारवाईनंतर हे लाचखोरीचे जाळे नेमके किती मोठे आहे आणि यामध्ये आणखी कोणाकोणाचा सहभाग असू शकतो, या दिशेने आता कसून तपास सुरू करण्यात आला आहे. शिक्षकांच्या बदल्यांच्या नावाखाली सुरू असलेल्या या बेकायदेशीर आर्थिक व्यवहारांमुळे संपूर्ण शिक्षण व प्रशासन क्षेत्राची मान खाली गेली आहे.

ही यशस्वी धडक कारवाई पोलीस उपअधीक्षक सरिता भोसले यांच्या मार्गदर्शनाखाली पार पाडली. या कारवाईमध्ये पोलीस निरीक्षक निशांत धनावडे, पोलीस निरीक्षक नारायण सरोदे, पोलीस उपनिरीक्षक अरुण करकरे, सहाय्यक पोलीस उपनिरीक्षक सुषमा राऊळ, हेड कॉन्स्टेबल परम ठाकूर तसेच पोलीस कॉन्स्टेबल नवदीप नांदगावकर यांनी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावत सहभाग घेतला. या घटनेमुळे रायगड जिल्हा परिषदेच्या कारभारावर आणि पारदर्शकतेवर मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले असून, आगामी काळात या प्रकरणात आणखी कोणकोणते मोठे राजकीय किंवा प्रशासकीय चेहरे उघडकीस येतात, याकडे संपूर्ण जिल्ह्याचे डोळे लागले आहेत.

शिक्षकांच्या बदल्यांच्या या संपूर्ण प्रकरणामागे आणखी कोणाकोणाचा सहभाग आहे का आणि या रॅकेटचे मूळ कुठेपर्यंत रुजले आहेत, याचा शोध घेण्यासाठी लाचलुचपत प्रतिबंधक विभागाने सखोल तपास सुरू केला आहे. आगामी काळात या प्रकरणात आणखी काही धक्कादायक खुलासे होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.

प्रशांत नाईक यांच्या हस्ते पहिल्या बाईकची विक्री; वाडगाव फाट्याचे नितीन पेडणेकर ठरले पहिले ग्राहक

अलिबाग, कोकणनामा वृत्त- अलिबाग येथे नमिता मोटर्सच्या ट्रायम्फ दुचाकी शोरूमचा शुभारंभ बुधवार, 23 सप्टेंबर रोजी उत्साहात करण्यात आला. प्रीमियम मोटरसायकलींसाठी जगभरात ओळख असलेल्या ट्रायम्फ या ब्रिटिश ब्रँडचे अधिकृत शोरूम अलिबागमध्ये सुरू झाल्याने रायगडमधील दुचाकीप्रेमींसाठी आणखी एक पर्याय उपलब्ध झाला आहे. शोरूमचा शुभारंभ माजी नगराध्यक्ष तथा विद्यमान वीज व बांधकाम सभापती प्रशांत नाईक यांच्या हस्ते करण्यात आला.

यावेळी त्यांच्या हस्ते ट्रायम्फच्या पहिल्या दुचाकीची विक्री करण्यात आली. अलिबाग तालुक्यातील वाडगाव फाटा येथील नितीन पेडणेकर यांनी पहिली दुचाकी खरेदी करण्याचा मान मिळवला. प्रशांत नाईक यांच्या हस्ते पेडणेकर यांना दुचाकीची चावी सुपूर्द करण्यात आली.

ट्रायम्फ हा ब्रिटनमधील ऐतिहासिक आणि प्रीमियम मोटरसायकल ब्रँड असून, आकर्षक रचना, दमदार कामगिरी आणि आधुनिक तंत्रज्ञानासाठी तो जगभरात ओळखला जातो. पारंपरिक ब्रिटिश मोटरसायकल वारसा आणि आधुनिक रायडिंग अनुभव यांचा संगम ट्रायम्फच्या विविध मॉडेल्समध्ये पाहायला मिळतो. भारतातील प्रीमियम मोटरसायकल बाजारपेठेतही या ब्रँडने आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली आहे.

नमिता मोटर्सच्या अलिबाग येथील शोरूममध्ये ग्राहकांना ट्रायम्फच्या विविध श्रेणीतील मोटरसायकली उपलब्ध होणार आहेत. यामध्ये स्पीड टी, स्पीड 400, स्क्रॅम्बलर 400 एक्स, स्क्रॅम्बलर 400 एक्ससी, थ्रक्स्टन आणि ट्रॅकर 400 या मॉडेल्सचा समावेश आहे.

शोरूममध्ये उपलब्ध मॉडेल्सच्या दर्शविलेल्या एक्स-शोरूम किमतीनुसार, स्पीड टीची किंमत 2 लाख 8 हजार 971 रुपये, स्पीड 400ची 2 लाख 34 हजार 139 रुपये, स्क्रॅम्बलर 400 एक्सची 2 लाख 64 हजार 978 रुपये, तर स्क्रॅम्बलर 400 एक्ससीची किंमत 2 लाख 99 हजार 333 रुपये आहे. थ्रक्स्टनची किंमत 2 लाख 75 हजार 335 रुपये, तर ट्रॅकर 400ची किंमत 2 लाख 41 हजार 882 रुपये आहे.

अलिबागमध्ये ट्रायम्फचे शोरूम सुरू झाल्याने रायगड जिल्ह्यातील ग्राहकांना प्रीमियम मोटरसायकलींची खरेदी आणि संबंधित सेवा स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणार आहे. अलिबागसह पेण, मुरुड, रोहा आणि परिसरातील मोटरसायकलप्रेमींनाही या शोरूमचा लाभ घेता येणार आहे. शोरूमच्या शुभारंभानिमित्त दुचाकीप्रेमी, ग्राहक, व्यावसायिक आणि नागरिकांनी उपस्थित राहून नमिता मोटर्सच्या या नव्या उपक्रमाला शुभेच्छा दिल्या.

-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव

आजच्या गतिमान आणि तंत्रज्ञान-प्रधान युगात कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात ‘एआय’ने जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात आपले पाय घट्ट रोवले आहेत. विशेषतः व्यावसायिक आणि आर्थिक जगतात एआयमुळे अमुलाग्र बदल घडत असून, आता या तंत्रज्ञानाचे महत्त्व लक्षात घेऊन सनदी लेखापालांच्या (सीए) शिक्षणातही मोठा ऐतिहासिक बदल करण्यात आला आहे. ‘द इन्स्टिट्यूट ऑफ चार्टर्ड अकाउंटंट्स ऑफ इंडिया’ (आयसीएआय) ने सीएच्या अभ्यासक्रमात ‘एआय’चा समावेश करण्याचा अत्यंत दूरदर्शी आणि महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतला आहे. हा निर्णय केवळ एका अभ्यासक्रमातील बदल नसून येत्या काळातील आर्थिक क्षेत्राच्या भविष्याची दिशा ठरवणारा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे.

आधुनिक युगातील आव्हाने स्वीकारताना व्यावसायिक शिक्षणामध्ये कालानुरूप आमूलाग्र बदल करणे ही आजच्या काळाची सर्वात मोठी आणि अनिवार्य गरज बनली आहे. तंत्रज्ञानाच्या या अभूतपूर्व प्रगतीमुळे जगभरातील उद्योगजगताचे चित्र वेगाने बदलत असून वित्तीय व्यवस्थापनाचे निकष देखील पूर्णपणे बदलून गेले आहेत. अशा या अत्यंत स्पर्धात्मक आणि बदलत्या जागतिक वातावरणात आपल्या देशाला आणि भावी अर्थतज्ज्ञांना सक्षम ठेवण्यासाठी केवळ जुन्या चौकटीत अभ्यासक्रम राबवणे आता पुरेसे ठरत नाही. आर्थिक विश्लेषणाची नवनवीन साधने आणि स्वयंचलित प्रणालींनी व्यावसायिक विश्वात आपले बस्तान घट्ट बसवले आहे, ज्यामुळे प्रत्येक क्षेत्रातील व्यावसायिक व्यक्तीला तंत्रज्ञानाची सखोल जाण असणे अत्यंत गरजेचे ठरले आहे.

पारंपारिक अर्थाने सनदी लेखापाल (सीए) म्हणजे केवळ हिशेब तपासणी, टॅक्स रिटर्न भरणे आणि वित्तीय ताळेबंद जुळवणे असे समीकरण मानले जायचे. परंतु, जसजसे तंत्रज्ञान विकसित झाले, तसतसे व्यवसायाचे स्वरूपही बदलले. आजचे व्यावसायिक वातावरण अधिक गुंतागुंतीचे, वेगवान आणि डेटा-केंद्रित झाले आहे. अशा वेळी मानवी बुद्धिमत्तेला यंत्रांच्या अचूकतेची आणि गतीची जोड मिळणे काळाची गरज बनली आहे. आयसीएआयचे अध्यक्ष सीए प्रसन्न कुमार डी. यांनी स्पष्ट केल्याप्रमाणे, कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वाढता वापर आणि बदलते व्यावसायिक वातावरण लक्षात घेऊनच हा निर्णय घेण्यात आला आहे. ज्या विद्यार्थ्यांच्या विद्यमान अभ्यासक्रमात एआयचा समावेश नव्हता, त्यांच्यासाठी ‘ऑरा’ नावाचा स्वतंत्र प्रशिक्षण अभ्यासक्रम सुरू करण्यात आला असून आगामी काळात नवीन अभ्यासक्रमात थेट एआयचा समावेश करण्याची प्रक्रिया देखील वेगाने सुरू आहे.

देशाच्या आर्थिक विकासाचा कणा मानल्या जाणाऱ्या सनदी लेखापाल पेशाला अधिक बळकट आणि प्रगत बनवण्यासाठी घेतलेला हा निर्णय अत्यंत स्तुत्य आहे. भविष्यातील आर्थिक गुंतागुंत सोडवण्यासाठी केवळ तज्ज्ञ मेंदूंचीच नव्हे, तर अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड असलेल्या अफाट बुद्धिमत्तेची आवश्यकता भासणार आहे. कॉर्पोरेट जगतात कंपन्यांचे व्यवहार आता सीमापार जाऊन डिजिटल माध्यमातून चालतात, जिथे सायबर सुरक्षा, डेटा गोपनीयता आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित विश्लेषण अत्यंत महत्त्वाचे ठरू लागले आहे. त्यामुळेच सीए विद्यार्थ्यांना या डिजिटल युगातील सर्व तांत्रिक पैलूंची परिपूर्ण ओळख करून देणे ही शिक्षण व्यवस्थेची नैतिक जबाबदारी बनली आहे, जी आयसीएआयने लीलया पार पाडण्यास सुरुवात केली आहे.

या संपूर्ण उपक्रमाचे महत्त्व समजून घेताना ‘ऑरा’ प्रशिक्षणाच्या रचनेकडे लक्ष देणे आवश्यक ठरते. ‘ऑरा’च्या माध्यमातून सध्या सीएचे शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना ऑनलाइन पद्धतीने एआयच्या विविध पैलूंचे सखोल प्रशिक्षण दिले जात आहे. भविष्यात व्यावसायिक क्षेत्रात प्रत्यक्ष पाऊल ठेवण्यापूर्वी विद्यार्थ्यांना एआयच्या वापराची आवश्यक कौशल्ये मिळावीत, हा यामागील मुख्य उद्देश असल्याचे आयसीएआयचे उपाध्यक्ष सीए मंगेश किनरे यांनी सांगितले आहे. भविष्यकाळात एआय हा केवळ एक विषय न राहता मुख्य अभ्यासक्रमाचा एक अभिन्न आणि महत्त्वाचा भाग असणार आहे. याची व्याप्ती किती मोठ्या प्रमाणावर आहे, हे जुलै २०२४ पासून आतापर्यंत जवळपास ५५ हजार सीए विद्यार्थ्यांनी या प्रशिक्षणाचा लाभ घेतला आहे यावरून स्पष्ट होते.

या व्यापक प्रशिक्षणाचा आवाका आणि त्याचा विद्यार्थ्यांच्या करिअरवर होणारा सकारात्मक परिणाम अत्यंत दूरगामी असणार आहे. आजचा विद्यार्थी उद्याचा देशाचा प्रमुख आर्थिक सल्लागार किंवा मुख्य वित्तीय अधिकारी बनणार आहे, त्यामुळे त्याच्या हातात तंत्रज्ञानाचे अचूक अस्त्र असणे ही काळाची गरज आहे. केवळ कागदोपत्री हिशेब तपासण्यापेक्षा कंपन्यांच्या भविष्यातील धोरणात्मक निर्णयांमध्ये डेटा विश्लेषणाचा प्रभावी वापर कसा करावा, याचे धडे या अभ्यासक्रमातून विद्यार्थ्यांना मिळत आहेत. हा उपक्रम केवळ भारतातीलच नव्हे तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील कंपन्यांच्या अपेक्षांना पूर्ण करणारा ठरत असून यामुळे भारतीय सीएंची जागतिक बाजारातील पत आणि मागणी आणखी प्रखरपणे वाढणार यात शंका नाही.

तंत्रज्ञानाची ही गरज ओळखून आयसीएआयने बऱ्याच वर्षांपूर्वी तयारी सुरू केली होती. साधारण तीन वर्षांपूर्वी आयसीएआयने एआयशी संबंधित उपक्रम सुरू केला आणि सीएसाठी तीन दिवसांच्या प्रत्यक्ष प्रशिक्षणावर आधारित ‘एआय प्रमाणपत्र अभ्यासक्रम’ विकसित केला. विशेष म्हणजे, हा अभ्यासक्रम तयार करताना केवळ पुस्तकी ज्ञानाचा आधार घेतला गेला नाही, तर तंत्रज्ञान क्षेत्रात प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या सीएंच्या अनुभवाचा आणि मोठ्या संख्येने तज्ज्ञ शिक्षकांची मदत घेण्यात आली आहे. ‘ऑरा-१’ पूर्ण केलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी आता अधिक प्रगत प्रशिक्षण देणारा ‘ऑरा-२’ हा टप्पा देखील सुरू केला जाणार आहे. यामुळे विद्यार्थ्यांना एआयच्या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाची ओळख होईल आणि ते आधुनिक काळातील आव्हानांना समर्थपणे तोंड देऊ शकतील.

शिक्षणाचा हा पाया जितका मजबूत असेल, तितकीच व्यावसायिक उद्योगाची इमारत डौलदार आणि टिकाऊ बनेल. या अभ्यासक्रमाची रचना करताना प्रयोगात्मक आणि व्यावहारिक ज्ञानाला दिलेले प्राधान्य विशेष उल्लेखनीय आहे. केवळ सिद्धांतांचे पाठांतर करण्याऐवजी प्रत्यक्ष उद्योगांमधील आव्हाने आणि एआयच्या उपयोजनावर भर दिल्याने विद्यार्थ्यांची कल्पनाशक्ती आणि समस्या निवारण क्षमता अधिक प्रगल्भ होत आहे. येत्या काही वर्षांत जेव्हा हे प्रशिक्षित तरुण व्यावसायिक प्रत्यक्ष रणांगणात उतरतील, तेव्हा देशाच्या आर्थिक प्रगतीला एक नवा आणि वेगवान वेग प्राप्त झालेला असेल.

एआयच्या आगमनामुळे सीएच्या कार्यपद्धतीत मोठा बदल होणार आहे. ऑडिटिंग, टॅक्सटेशन, फायनान्शियल रिपोर्टिंग आणि बिझनेस लॉ यांसारख्या क्षेत्रांत प्रचंड प्रमाणावर डेटा हाताळावा लागतो. मानवी मर्यादांमुळे मोठ्या डेटाचे विश्लेषण करताना चुका होण्याची किंवा वेळ लागण्याची शक्यता असते. मात्र, एआयच्या साहाय्याने हा सर्व डेटा सेकंदाच्या आत अचूकपणे तपासता येऊ शकतो. याचा अर्थ असा नव्हे कि सीएचे महत्त्व कमी होईल, तर सीए अधिक प्रभावीपणे धोरणात्मक निर्णय घेऊ शकतील. मॅन्युअल कामांचा भार एआय हलका करेल आणि सीए अधिक उच्च दर्जाची आर्थिक सल्लागार सेवा आपल्या ग्राहकांना देऊ शकतील.

बदलत्या काळासोबत स्वतःला जुळवून न घेतल्यास मागे पडण्याची भीती असते. सनदी लेखापालांसारख्या उच्च व प्रतिष्ठा लाभलेल्या पेशामध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अंगिकार करणे हे केवळ सोयीचे नसून अस्तित्वाची अट बनले आहे. आयसीएआयने घेतलेला हा निर्णय देशातील भावी सनदी लेखापालांना जागतिक पातळीवरील स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी सक्षम बनवेल यात शंका नाही. भविष्यातील डिजिटल अर्थव्यवस्थेला दिशा देण्याचे सामर्थ्य या बदलामध्ये निश्चितच आहे.