-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव
निसर्गाचा अनमोल वरदहस्त लाभलेले आणि प्रदूषणमुक्त हवेसाठी ओळखले जाणारे माथेरान हे महाराष्ट्रातील एक प्रमुख व लोकप्रिय पर्यटनस्थळ आहे. दरवर्षी लाखो पर्यटक निसर्गसौंदर्याचा आनंद घेण्यासाठी या ठिकाणी हजेरी लावतात. मात्र, पर्यटनाच्या नकाशावर अत्यंत महत्त्वाचे स्थान मिळवूनही माथेरान आज मूलभूत नागरी सुविधांपासून वंचित असल्याचे विदारक चित्र समोर येत आहे. माथेरानमधील रस्त्यांची झालेली दुरवस्था, अपुरी पार्किंग व्यवस्था, स्वच्छतेचा रखडलेला प्रश्न आणि मूलभूत सुविधांमधील त्रुटी यांमुळे स्थानिक नागरिक व पर्यटकांमध्ये तीव्र नाराजी पसरली आहे. एका बाजूला निसर्गरम्य पर्यावरणाचा वारसा जपणे आवश्यक असताना, दुसऱ्या बाजूला मूलभूत सुविधांकडे होणारे प्रशासकीय दुर्लक्ष माथेरानच्या भवितव्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करत आहे. याच दुर्लक्षामुळे माथेरानचा मूळ चेहरामोहरा हळूहळू बदलू लागला असून, पर्यटकांच्या मनात या स्थळाविषयीची आकर्षण क्षमता कमी होण्याचा मोठा धोका निर्माण झाला आहे.
माथेरान हे पर्यावरणदृष्ट्या अत्यंत संवेदनशील क्षेत्र (Eco-sensitive Zone) म्हणून ओळखले जाते. त्यामुळे येथे कोणतेही विकासकाम करताना विशिष्ट नियम, निकष आणि आवश्यक परवानग्यांचे पालन करावे लागते. पर्यावरणाचा समतोल राखत पर्यटनाचा विकास साधणे हे आव्हान निश्चितच आहे, परंतु या नियमांचा दाखला देत मूलभूत नागरी सुविधांकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करणे अजिबात समर्थनीय ठरू शकत नाही. स्थानिक रहिवाशांना दररोज पाणीपुरवठा, वीज, आणि चांगल्या रस्त्यांसारख्या प्राथमिक गरजांसाठी संघर्ष करावा लागत आहे. अनेकदा प्रशासकीय परवानग्यांच्या क्लिष्ट प्रक्रियेत हे प्रकल्प वर्षानुवर्षे कागदावरच अडकून पडतात, ज्यामुळे स्थानिक पातळीवर मोठा असंतोष निर्माण होतो. पर्यटन हा माथेरानमधील रोजगाराचा आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेचा मुख्य कणा आहे. विकासकामांना होणाऱ्या विलंबामुळे पर्यटकांची संख्या घटण्याची भीती निर्माण झाली असून, त्याचा थेट फटका स्थानिकांच्या आर्थिक उलाढालीवर बसत आहे.
रस्त्यांची दुरवस्था हा माथेरानमधील अत्यंत गंभीर विषय बनला आहे. पावसाळ्यात अतिवृष्टीमुळे माथेरानमधील लाल मातीचे रस्ते मोठ्या प्रमाणावर वाहून जातात आणि त्यांची दुरवस्था होते. दरवर्षी पावसाळा संपल्यानंतर या रस्त्यांची दुरुस्ती वेळेत आणि दर्जेदार पद्धतीने होणे अत्यंत गरजेचे असते. मात्र, दुरुस्तीच्या कामांना होणारा अवाजवी विलंब आणि निकृष्ट दर्जा यामुळे स्थानिक नागरिक आणि पर्यटक या दोघांनाही मोठा मनस्ताप सहन करावा लागतो. ज्येष्ठ नागरिक, रुग्ण आणि लहान मुलांना या खड्डेमय रस्त्यांवरून चालताना कमालीचा त्रास सहन करावा लागत असून, ई-रिक्षा व हातगाडी चालकांच्या रोजगारावरही याचा विपरीत परिणाम होत आहे. लाल मातीच्या रस्त्यांचे नैसर्गिक स्वरूप टिकवून ठेवत, त्यांची वेळेत आणि योग्य तंत्रज्ञानाचा वापर करून दुरुस्ती करणे प्रशासकीय यंत्रणांना का जमत नाही, असा संतप्त सवाल आता विचारला जात आहे.
रस्त्यांसोबतच पार्किंगचा प्रश्नही गंभीर रूप धारण करत आहे. नेरळ-माथेरान घाटमार्गावरून पर्यटन हंगामात हजारो वाहनांची ये-जा सुरू असते. दस्तुरी नाका परिसरामध्ये पुरेशी आणि नियोजनबद्ध पार्किंग व्यवस्था नसल्यामुळे वाहतूक कोंडीची समस्या दररोज निर्माण होते. पर्यटकांना आपली वाहने उभी करण्यासाठी योग्य सुविधा उपलब्ध न झाल्यामुळे त्यांची मोठी गैरसोय होते. वीकेंडला किंवा सुट्ट्यांच्या दिवसांत तर वाहनांच्या लांबच लांब रांगा लागून पर्यटकांचा कित्येक तास वेळ केवळ पार्किंगच्या शोधातच वाया जातो. यावर कायमस्वरूपी तोडगा काढण्यासाठी संबंधित प्रशासकीय यंत्रणांनी ठोस वाहतूक व्यवस्थापन आणि नियोजनबद्ध पार्किंग प्लाझाची उभारणी करणे अत्यंत आवश्यक बनले आहे.
स्वच्छतेचा प्रश्न तर माथेरानच्या नैसर्गिक सौंदर्याला गालबोट लावणारा ठरत आहे. पर्यटनस्थळी येणारे काही पर्यटक आणि नियोजनाचा अभाव यांमुळे प्लॅस्टिकच्या बाटल्या, खाद्यपदार्थांचे रॅपर्स आणि इतर कचरा निसर्गरम्य परिसरात विखुरलेला दिसतो. या कचऱ्यामुळे माथेरानच्या संवेदनशील पर्यावरणाला मोठा धोका निर्माण होत आहे. जंगलातील वन्यजीवांसाठी हा कचरा अत्यंत घातक ठरत असून, तेथील जैवविविधतेलाही यामुळे मोठी हानी पोहोचत आहे. नियमित स्वच्छता मोहीम राबवणे, कचऱ्याची शास्त्रीय पद्धतीने आणि योग्य विल्हेवाट लावणे, तसेच पर्यटकांमध्ये पर्यावरण संवर्धनाबाबत जाणीवजागृती करणे काळाची गरज बनली आहे. केवल पर्यटकांवर अवलंबून न राहता प्रशासनाने कचरा व्यवस्थापनाची एक सक्षम आणि शाश्वत यंत्रणा उभारली पाहिजे.
माथेरानच्या या बिकट परिस्थितीच्या पार्श्वभूमीवर ‘पर्यटन बचाव संघर्ष समिती’ पुन्हा एकदा सक्रिय झाली आहे. स्थानिक नागरिकांच्या समस्या एकत्रित करून संबंधित प्रशासकीय अधिकाऱ्यांकडे आणि लोकप्रतिनिधींकडे त्यांचा पाठपुरावा करण्याचे काम या समितीने सुरू केले आहे. या संघर्ष समितीने सुरु केलेले आंदोलन हे केवळ एका संघटनेचे नसून संपूर्ण माथेरानकरांच्या अस्तित्वाची लढाई बनली आहे. रस्ते, पार्किंग, स्वच्छता आणि मूलभूत सुविधांच्या प्रश्नांवर स्थानिक लोकप्रतिनिधींनी आणि प्रशासनाने गांभीर्याने लक्ष देऊन ठोस निर्णय घ्यावेत, हीच स्थानिकांची रास्त अपेक्षा आहे. लोकप्रतिनिधी आणि स्थानिक संस्था यांच्यात योग्य समन्वय नसल्यामुळे अनेक विकासकामे कागदावरच रखडली आहेत. हा समन्वय साधून कामांमधील अडथळे दूर केले तरच माथेरानच्या विकासाला खरी गती मिळू शकेल.
पर्यटन क्षेत्राचा विकास आणि पर्यावरणाचे रक्षण या दोन्ही गोष्टी परस्परविरोधी नसून त्या एकमेकांना पूरक ठरू शकतात. माथेरानचे निसर्गसौंदर्य जपत असताना पर्यटकांना उत्तम दर्जाच्या सुविधा आणि स्थानिकांना सन्मानजनक जीवन जगण्यासाठी आवश्यक नागरी सोयी पुरवणे अशक्य नाही. यासाठी प्रशासनाला इच्छाशक्ती दाखवावी लागेल. रखडलेले प्रकल्प प्राधान्यक्रमाने पूर्ण करणे, पावसाळ्यानंतर रस्त्यांची तातडीने दुरुस्ती करणे, पार्किंग आणि कचरा व्यवस्थापनाचे सुटसुटीत नियोजन करणे या बाबींवर त्वरित अंमलबजावणी होणे गरजेचे आहे. स्थानिक व्यापाऱ्यांना आणि नागरिकांना विश्वासात घेऊन दीर्घकालीन नियोजन केले, तरच माथेरानचा शाश्वत विकास साध्य करणे शक्य होईल.
थोडक्यात सांगायचे तर, माथेरानला केवळ घोषणा आणि वचनांची नव्हे, तर प्रत्यक्ष कृतीची गरज आहे. पर्यटनाच्या माध्यमातून सरकारला महसूल मिळवून देणाऱ्या या ऐतिहासिक आणि निसर्गरम्य पर्यटनस्थळाकडे जर असेच दुर्लक्ष होत राहिले, तर माथेरानचा वैभवशाली वारसा धोक्यात येईल. पर्यटनाचे जागतिक केंद्र बनण्याची क्षमता असूनही केवळ नागरी सुविधांच्या अभावामुळे या हिरव्यागार डोंगररांगांचे सौंदर्य झाकोळले जाऊ नये. त्यामुळे शासन, प्रशासन आणि लोकप्रतिनिधींनी आतातरी झोपेतून जागे व्हावे आणि माथेरानच्या प्रलंबित प्रश्नांवर कायमस्वरूपी व ठोस उपाययोजना करून या पर्यटननगरीला पूर्ववत वैभवाच्या शिखरावर नेण्यासाठी तातडीने पावले उचलावीत.
