-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव
जागतिकीकरण, तंत्रज्ञानाचा प्रसार आणि माध्यमांच्या विस्तारामुळे आपल्या सण-उत्सवांचे स्वरूप काळानुसार वेगाने बदलत चालले आहे. आजच्या काळात नवरात्रोत्सव म्हटला की डोळ्यांसमोर उभी राहते ती नऊ दिवसांच्या नऊ रंगांची उधळण. घटस्थापनेपासून विजयादशमीपर्यंतच्या नऊ दिवसांत कोणत्या वारी कोणता रंग परिधान करायचा, याचे जणू एक अलिखित नियमपत्रच तयार झाले आहे. परंतु, या संपूर्ण ट्रेंडमागील वास्तव तपासून पाहिले असता, ही कोणतीही प्राचीन धार्मिक वा पौराणिक परंपरा नसून २००३ मध्ये एका वृत्तपत्राने आपल्या खपासाठी रचलेली अत्यंत यशस्वी मार्केटिंग स्ट्रॅटेजी होती, हे सत्य समोर येते. सुरुवातीला एका मुद्रित माध्यमाने सुरू केलेल्या या प्रयोगाने पुढे कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल घडवणारी भव्य बाजारपेठ निर्माण केली. मात्र, २०१२ नंतर स्मार्टफोन, व्हॉट्सॲप आणि फेसबुक यांसारख्या डिजिटल माध्यमांचे युग अवतरले आणि प्रसिद्धीची सूत्रे थेट जनतेच्या हाती आली. ज्या वृत्तपत्रांच्या पानांवर एकेकाळी सर्वसामान्य वाचकांच्या फोटोंचा सुकाळ असायचा, तेथे आता डिजिटल क्रांतीमुळे छायाचित्रांचे प्रमाण मर्यादित होऊन विश्लेषणात्मक मजकुराला प्राधान्य मिळू लागले आहे. एका बाजूला नटण्या-सजण्याचा हा मानवनिर्मित उत्साह, दुसऱ्या बाजूला मूळ धार्मिक-तात्त्विक मूल्यांचा विसर पडत असल्याची टीका, आणि तिसऱ्या बाजूला सोशल मीडियामुळे बदललेले माध्यमांचे अर्थशास्त्र—अशा त्रिकोणात अडकलेल्या या नवरात्रीच्या नवरंगांचा, संस्कृतीचा, बाजारपेठेचा आणि बदलत्या डिजिटल विश्वाचा घेतलेला हा सखोल मागोवा…
आजच्या काळात नवरात्रोत्सव म्हटला की डोळ्यांसमोर उभी राहते ती नऊ दिवसांच्या नऊ रंगांची उधळण. घटस्थापनेपासून विजयादशमीपर्यंतच्या नऊ दिवसांत कोणत्या वारी कोणता रंग परिधान करायचा, याचे जणू एक नियमपत्रच तयार झाले आहे. कार्यालयातील महिला वर्गापासून ते उच्चपदस्थ अधिकारी आणि अगदी महाविद्यालयीन तरुणींपर्यंत सर्वजण या रंगोत्सवात तल्लीन झालेले दिसतात. सोशल मीडियाची पानेच्या पाने एकाच रंगाच्या वेषभूषेतल्या समूह छायाचित्रांनी भरून जातात. रेल्वे प्रवासात, बसस्थानकांवर किंवा सार्वजनिक ठिकाणी महिलांच्या अंगावरील कपड्यांच्या रंगावरून आजचा वार कोणता आहे, हे वेगळे सांगण्याची गरजच उरत नाही. एरवी कपाटाच्या कोपऱ्यात पडून राहिलेल्या साड्यांना या निमित्ताने हवा मिळते, महिलांना एकत्र येण्याचे, मनमोकळेपणाने हसण्याचे आणि नटण्याचे एक हक्काचे व्यासपीठ मिळते. परंतु, या संपूर्ण ट्रेंडमागील वास्तव तपासून पाहिले असता, ही कोणतीही प्राचीन धार्मिक वा पौराणिक परंपरा नसून एका वृत्तपत्राने आपल्या खपासाठी रचलेली अत्यंत यशस्वी मार्केटिंग स्ट्रॅटेजी होती, हे सत्य समोर येते. संस्कृती, बाजारपेठ आणि बदलती माध्यमे यांच्यातील या अनोख्या संगमाचा सखोल विचार करणे आज काळाची गरज बनले आहे.
या संपूर्ण प्रक्रियेचा इतिहास तपासावा लागतो तो २००३ सालचा. मुंबईतील ‘महाराष्ट्र टाइम्स’ या दैनिकाने वाचकांचा वर्ग वाढवण्यासाठी आणि विशेषतः महिला प्रेक्षक-वाचकांना आपल्याकडे आकर्षित करण्यासाठी एक नावीन्यपूर्ण प्रयोग करण्याचे ठरवले. त्या काळातील संपादकीय धोरणाचा भाग म्हणून महिला वर्गाला डोळ्यांसमोर ठेवून हा उपक्रम हाती घेण्यात आला. नऊ दिवसांत महिलांनी परिधान करावयाच्या नऊ रंगांची वर्गवारी ठरवण्यात आली, ज्यामध्ये वारांनुसार येणाऱ्या देवतांचे आणि रंगांचे संदर्भ जोडले गेले. जेव्हा पहिल्यांदा हा प्रयोग वर्तमानपत्रात प्रसिद्ध करण्यात आला, तेव्हा माध्यमाच्याच वर्तुळातून आणि इतर जाणकारांकडून याची प्रचंड टिंगलटवाळी करण्यात आली. वृत्तपत्रे आणि माध्यमे कधी असा फॅड किंवा ट्रेंड सेट करण्याचा प्रयत्न करतात का, असा सवाल उपस्थित केला गेला. साहित्याचा, विचारांचा आणि समाजाचा आरसा असणारे वृत्तपत्र अशा प्रकारच्या कपड्यांच्या रंगांची जाहिरात कशी करू शकते, यावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित झाले. मात्र, या सगळ्या साशंकतेला बाजूला सारून वृत्तपत्राने हा प्रयोग धैर्याने पुढे चालवला.
प्रयोगाचे परिणाम अनपेक्षित आणि थक्क करणारे ठरले. पहिल्या दिवशी मोजकेच फोटो कार्यालयात आले होते, परंतु दुसऱ्या दिवसापासून कार्यालयातील मेलबॉक्स वाचकांच्या छायाचित्रांनी ओव्यांडून गेले. महिलांनी या कल्पनेला केवळ डोक्यावरच घेतले नाही, तर आपल्या दैनंदिन जीवनाचा आणि उत्साहाचा एक अविभाज्य भाग बनवले. रेल्वे स्थानके, बसथांबे आणि कार्यालयांमध्ये महिलांचे समूह एकाच रंगाच्या वेशभूषेत दिसू लागले. वर्तमानपत्राचा खप हाताहात वाढू लागला आणि या निमित्ताने वृत्तपत्राने महिलांचे एक अत्यंत मोठे आणि हक्काचे मार्केट यशस्वीपणे कॅप्चर केले. या मार्केटिंगची ताकद एवढी प्रचंड होती की, सुरुवातीला ज्यांनी या प्रयोगाची खिल्ली उडवली होती, त्या प्रतिस्पर्धी माध्यमांनाही पुढच्या वर्षापासून हाच कित्ता गिरवावा लागला. टीव्ही मालिकांमधील अभिनेते, विविध क्षेत्रातील सेलिब्रिटी आणि वृत्तवाहिन्यांच्या निवेदकांनाही या रंगांच्या चौकटीत बांधले गेले.
मात्र, सन २०१२ नंतरच्या काळात तंत्रज्ञानाने घेतलेली गती आणि जनमानसातील त्याचा वाढता प्रभाव यामुळे माहिती आदानप्रदानाची संपूर्ण व्याख्याच बदलून गेली. स्मार्टफोनचे घराघरांत झालेले आगमन आणि पाठोपाठ आलेले फेसबुक, व्हॉट्सॲप, इन्स्टाग्राम यांसारखे सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्स यामुळे प्रत्येकाच्या हाती प्रसिद्धीचे आणि स्वतःचे विचार मांडण्याचे एक सशक्त माध्यम आले. या डिजिटल क्रांतीपूर्वी वृत्तपत्र हे फोटो आणि बातम्या पोहोचवण्याचे एकमेव प्रभावी साधन होते. स्वतःचा फोटो वर्तमानपत्रात छापून येणे हा वाचकांसाठी एक अतिशय मोठा बहुमान असायचा. त्यामुळे वृत्तपत्रेही वाचकांशी जोडले जाण्यासाठी आणि आपला खप वाढवण्यासाठी अशा फोटोंना तीन-चार पानांचे भव्य अवकाश उपलब्ध करून द्यायची.
२०१२ नंतर व्हॉट्सॲप आणि फेसबुकमुळे प्रत्येक व्यक्ती स्वतःच एक ‘प्रकाशक’ बनली. आता स्वतःचा किंवा आपल्या ग्रुपचा फोटो लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी कोणालाही वृत्तपत्राच्या संपादकीय मंजुरीची किंवा दुसऱ्या दिवसाच्या अंकाची वाट पाहण्याची गरज उरली नाही. एखादा कार्यक्रम झाला की लगेचच त्याचे हाय-रिझोल्यूशन फोटो व्हॉट्सॲप ग्रुप्सवर शेअर होऊ लागले, इन्स्टाग्रामवर रील्स व स्टोरीजच्या माध्यमातून क्षणात जगभरात पोहोचू लागले. ज्या प्रसिद्धीची आणि कौतुकाची अपेक्षा लोक वृत्तपत्रातील फोटोंकडून करत होते, ती प्रसिद्धी त्यांना सोशल मीडियाने काही सेकंदांत मिळवून दिली. जेव्हा वाचकांचा स्वतःचा फोटो सोशल मीडियावर आधीच शेकडो लोकांनी पाहिलेला असतो, तेव्हा तोच फोटो दुसऱ्या दिवशी वर्तमानपत्रात पाहण्यात वाचकाला पूर्वीइतका रस राहिला नाही.
या बदललेल्या परिस्थितीमुळे आणि छपाईच्या वाढत्या खर्चामुळे वृत्तपत्रांनी आपल्या पानांच्या नियोजनात मोठे बदल केले. केवळ फोटोंची गर्दी करून पाने भरण्यापेक्षा, वाचकाला डिजिटल मीडियावर न मिळणारे काहीतरी वेगळे देण्याची गरज वृत्तपत्रांना भासू लागली. त्यामुळे वर्तमानपत्रांनी अशा फोटोंच्या अवकाशात कपात केली. आज अनेक वृत्तपत्रे शेकडो फोटो छापण्याऐवजी संपूर्ण शहरातून निवडक उत्कृष्ट फोटो छापतात किंवा डिजिटल गॅलरीची लिंक उपलब्ध करून देतात. सोशल मीडियाने लोकांना झटपट प्रसिद्धीचे व्यासपीठ दिले, तर वृत्तपत्रांनी स्वतःला विश्लेषणात्मक मजकूर आणि वैचारिक समृद्धीवर केंद्रित केले.
या संपूर्ण प्रकरणाचे दोन भिन्न दृष्टिकोन समाजात पाहायला मिळतात. एकीकडे महिलांचा मोठा वर्ग या ट्रेंडचे उत्साहाने स्वागत करतो. त्यांच्या मते, धावपळीच्या आणि ताणतणावाने भरलेल्या रोजच्या आयुष्यात स्वतःसाठी थोडा वेळ काढणे, मैत्रिणींसोबत मिळून आनंद साजरा करणे आणि एक सकारात्मक ऊर्जा अनुभवणे या दृष्टीने हा उपक्रम अतिशय सुंदर आहे. याउलट, काही जाणकार आणि विचारी महिलांचा वर्ग असा युक्तिवाद करतो की, नवरात्र हा अस्सल धार्मिक, अध्यात्मिक आणि ऐतिहासिक विजयोत्सवाचा सण आहे. महिषासुरासारख्या राक्षसाविरुद्ध देवीने सलग नऊ दिवस निकराचा लढा दिला आणि दहाव्या दिवशी असुरी शक्तीवर विजय मिळवला, हा या सणाचा मूळ गाभा आहे. देवीने कधीही नऊ रंगांच्या वेगवेगळ्या साड्या बदलून युद्ध केलेले नाही, मग आपण केवळ एका माध्यमाच्या जाहिरातबाजीला भुलून संस्कृतीचे चुकीचे संदर्भ का जोडावेत?
अर्थकारणाचा विचार केला, तर हा ट्रेंड महाराष्ट्रातील कापड उद्योगासाठी आणि किरकोळ व्यापाऱ्यांसाठी एक मोठी पर्वणी ठरला आहे. नवरात्रीच्या आधीच एकाच रंगाच्या साड्यांची घाऊक ऑर्डर नोंदवली जाते. छोट्या व्यापाऱ्यांपासून मोठ्या मॉलपर्यंत सर्वांच्याच व्यवसायाला या नऊ दिवसांमुळे मोठी चालना मिळते. एका अर्थाने ही केवळ फॅशन नसून कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल घडवून आणणारा एक व्यावसायिक उपक्रम आहे.
शेवटी प्रश्न असा उरतो की, आपण या ट्रेंडकडे कोणत्या दृष्टीने पाहतो? जर हा सण साजरा करताना आपण केवळ कपड्यांच्या रंगांमध्ये आणि देखाव्यांमध्येच अडकून पडलो आणि नवरात्रीच्या मूळ तात्त्विक विचाराला, स्त्रीशक्तीच्या गौरवाला विसरलो, तर तो संस्कृतीचा ऱ्हास ठरेल. परंतु, जर रंगांच्या या उत्सवाचा उपयोग महिलांच्या एकत्र येण्यासाठी आणि जीवनात आनंद निर्माण करण्यासाठी होत असेल, तर तो एक सकारात्मक बदल मानता येईल. कोणतीही गोष्ट केवळ बाजाराच्या दबावाखाली येऊन किंवा अंधानुकरणातून करण्यापेक्षा तिच्या मागे नेमके काय राजकारण, अर्थकारण वा माध्यमांचे तंत्र दडलेले आहे, याची जाणीव ठेवणे एका सुजाण समाजाचे लक्षण आहे. संस्कृती ही वाहती नदी असते, ती काळानुसार बदलत जाते, परंतु तिचा मूळ स्त्रोत आणि गाभा मात्र कधीही सुकणार नाही याची काळजी प्रत्येकाने घेणे आवश्यक आहे.
