-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव
महाराष्ट्र हे प्रगतीपथावर असलेले, उद्योगात अग्रेसर आणि विविधतेने नटलेले राज्य आहे. या राज्याचा मुकुटमणी असलेला कोकण प्रदेश आपल्या अफाट नैसर्गिक सौंदर्यासाठी, हिरवाईने नटलेल्या डोंगररांगांसाठी, स्वच्छ समुद्रकिनाऱ्यांसाठी आणि समृद्ध संस्कृतीसाठी जगभर प्रसिद्ध आहे. पर्यटकांना भुरळ घालणारे हे निसर्गरम्य कोकण आज एका अत्यंत गंभीर आणि अस्वस्थ करणाऱ्या वास्तवाचा सामना करत आहे. कोकणातील प्रामुख्याने रत्नागिरी, सिंधुदुर्गातील गावे हळूहळू रिकामी होत आहेत. एकेकाळी माणसांच्या गोतावळ्याने, लहान मुलांच्या किलबिलाटाने आणि ज्येष्ठांच्या गप्पांनी दुमदुमणाऱ्या वाड्या-वस्त्यांवर आज शांततेचे कापरे भरले आहे. बहुतांश घरांना कुलूपे लागलेली आहेत आणि त्या बंद दारांमागे फक्त वृद्ध आई-वडील आस लावून बसले आहेत, ही अत्यंत चिंताजनक गोष्ट आहे.
या समस्येचे मूळ कोठे आहे आणि त्याचा आपल्या समाजजीवनावर काय परिणाम होत आहे, याचा सखोल विचार करण्याची वेळ आता आली आहे. कोकणातील ही पडझड केवळ काही घरांपुरती किंवा गावांपुरती मर्यादित नसून ती संपूर्ण कोकणी संस्कृतीच्या अस्तित्वाचा प्रश्न बनली आहे. काही दशकांपूर्वी गावामध्ये सण-उत्सव, जत्रा, होळी आणि गणपतीचा सण मोठ्या उत्साहात साजरा केला जायचा. नोकरदार मंडळी मुंबई-पुण्याहून गावी येतात म्हटल्यावर गावातील रस्त्यांवर एक वेगळीच चैतन्यमय ऊर्जा अनुभवायला मिळायची. मात्र, काळ बदलला आणि चित्र पूर्णपणे पालटले. आज गणपती किंवा होळी सोडल्यास वर्षभर गावातील रस्ते ओस पडलेले असतात. घरातील तरुण वर्ग रोजगार आणि उच्च शिक्षणासाठी मुंबई, ठाणे, पुणे किंवा इतर महानगरांकडे निघून गेला आहे आणि तिथेच स्थायिक झाला आहे. गावाकडे केवळ म्हातारी माणसे उरली आहेत, ज्यांच्याकडे आजारापण किंवा तातडीच्या प्रसंगी धाव घेण्यासाठीही कुणी जवळ नसते.
या मोठ्या प्रमाणावर होणाऱ्या स्थलांतराचे सर्वात मोठे आणि महत्त्वाचे कारण म्हणजे रोजगाराचा अभाव. गावात शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर तरुणांसमोर सर्वात मोठा प्रश्न उभा राहतो तो म्हणजे पोटापाण्याचा. कोकणामध्ये निसर्ग सौंदर्याची कमतरता नाही, तिथे आंबा-काजूच्या बागा आहेत, नारळी-सुपारीच्या बागा आहेत, समुद्रकिनारे आहेत आणि पर्यटन क्षेत्राची अफाट क्षमता आहे. परंतु, या नैसर्गिक संपत्तीचा उपयोग करून तरुणांना हवी असलेली शाश्वत आणि निश्चित उत्पन्नाची नोकरी किंवा व्यवसाय गावात सहजासहजी उपलब्ध होत नाही. शेती हा कोकणाचा कणा मानला जात असे, परंतु आज शेती करणे पूर्वीसारखे सोपे राहिलेले नाही. पावसाची अनिश्चितता, अवकाळी पाऊस, वन्य प्राण्यांकडून पिकांचे होणारे नुकसान आणि शेतीमालाला बाजारात योग्य भाव न मिळणे यामुळे शेतीवरील तरुणांचा विश्वास उडत चालला आहे.
शहरातील निश्चित पगार आणि रोजगाराची हमी तरुणांना कोकणापासून दूर ओढून नेत आहे. शहरात गेल्यानंतर सुरुवातीला काही वर्षे संघर्ष करावा लागतो, मात्र नंतर मुले तिथेच रमतात. मुलांचे शिक्षण, राहणीमान आणि भविष्यातील सोयी-सुविधा यामुळे ते कायमचे शहरांचेच होऊन जातात. गावातून शहराकडे गेलेला हा ओघ थांबवण्यासाठी आपल्याला स्थानिक पातळीवर रोजगाराच्या नवीन संधी निर्माण कराव्या लागतील. केवळ भावनिक साद घालून तरुणांना गावी थांबवता येणार नाही, तर त्यांच्या हाताला काम द्यावे लागेल. आजच्या संगणकीय आणि माहिती तंत्रज्ञानाच्या युगात आंतरजालाच्या (इंटरनेटच्या) माध्यमातून कोकणात बसूनही अनेक आभासी/ऑनलाईन व्यवसाय, डिजिटल विपणन आणि घरून काम करण्याचे पर्याय उपलब्ध होऊ शकतात. कोकणातील पर्यटन क्षेत्राला अधिक व्यावसायिक आणि आधुनिक रूप देणे गरजेचे आहे. पर्यटकांच्या निवास-भोजनाची व्यवस्था (होम-स्टे संकल्पना), स्थानिक खाद्यसंस्कृतीचा प्रचार-प्रसार, कृषी पर्यटन आणि आयुर्वेदिक वनस्पतींवर आधारित उद्योगांना प्रोत्साहन दिल्यास गावातच सोन्यासारख्या संधी निर्माण होऊ शकतात.
या सगळ्या प्रवासात आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे शिक्षणाचा दर्जा. प्राथमिक शिक्षणानंतर उच्च शिक्षणासाठी कोकणातील विद्यार्थ्यांना तालुक्याच्या किंवा जिल्ह्याच्या ठिकाणी जावे लागते. एकदा का मुले शिक्षणासाठी घराबाहेर पडली की तेथील आधुनिक जग आणि सोयी-सुविधा त्यांच्या मनावर अधिराज्य गाजवू लागतात. परिणामी, गावाची ओढ कमी होत जाते. आज गरज आहे ती कोकणातील शाळा आणि महाविद्यालयांचा दर्जा सुधारण्याची, जेणेकरून विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षणासाठीही घरापासून दूर जावे लागणार नाही. दुसरीकडे, शहरांमध्ये गेलेल्या नोकरदार मंडळींचे जीवन बाहेरून झगमगीत वाटत असले तरी तिथेही मानवी ताणतणाव आणि विवंचना कमी नाहीत. लाखो रुपये कमावणारा माणूस शहराच्या सिमेंट-काँक्रीटच्या जंगलात गुदमरून जातो. त्याला दरवर्षी सणासुदीला किंवा सुट्ट्यांमध्ये आपल्या मातीची, गावाच्या आंबट-गोड आठवणींची आणि तिथल्या शांततेची तीव्र जाणीव होते. अनेक जण निवृत्तीनंतर पुन्हा गावी परतण्याचा विचार करतात, परंतु तोपर्यंत बराच उशीर झालेला असतो.
गावे रिकामी झाल्यामुळे कोकणाची सामाजिक रचना आणि संस्कृती धोक्यात आली आहे. शेकडो वर्षे जपलेल्या परंपरा, लोककला, दैवतांचे मानपान आणि गावगाड्याची परंपरा हळूहळू संपुष्टात येत आहे. जर गावेच राहिली नाहीत, तर आपली अस्मिता कुठे उरणार? हा प्रश्न प्रत्येक कोकणकराला अंतर्मुख करणारा आहे. कोकण संपणार नाही, कारण कोकणात निसर्गाने भरभरून दिले आहे आणि इथल्या माणसांमध्ये आजही जिद्द आणि चिकाटी आहे. फक्त गरज आहे ती दृष्टिकोन बदलण्याची. शासनाने आणि स्थानिकांनी एकत्र येऊन कोकणात उद्योगांची पायाभूत सुविधा बळकट केली पाहिजे. रस्ते, वीज, दळणवळण आणि आरोग्यसेवेचा विकास केल्यास शहरात गेलेला तरुण पुन्हा आपल्या मातीकडे परतण्यासाठी विचार करेल. कोकणातील प्रत्येक उंबरठा पुन्हा तेजाने उजळून निघेल, जेव्हा आपण आपल्या तरुणांना गावातच जगण्याचे साधन उपलब्ध करून देऊ शकू. ही काळाची गरज आहे आणि यासाठी प्रत्येक कोकणकराने केवळ भावनांमध्ये न रमता वास्तवावर काम करण्याची वेळ आली आहे. आपले मूळ, आपली माती आणि आपली गावे वाचवण्यासाठी हे पाऊल तातडीने उचलणे अनिवार्य आहे.
