-उमाजी म. केळुसकर / वास्तव
मनोरंजनाच्या अथांग सागरात मानवी साहसी वृत्ती, चित्तथरारक कसरती आणि कलेचा अनोखा संगम घडवणारे सर्कसचे जग एकेकाळी संपूर्ण समाजमनावर अधिराज्य गाजवत होते. १८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात ब्रिटनमध्ये पाया रचल्या गेलेल्या या कलेने हळूहळू संपूर्ण जगाला वेढले. भारतात १८८० मध्ये विष्णुपंत छत्रे यांनी सर्कसची मुहूर्तमेढ रोवली आणि पुढे जेमिनी, राजकमल, ‘द ग्रेट इंडियन’ यांसारख्या नामांकित कंपन्यांच्या माध्यमातून या उद्योगाचे सुवर्णयुग अवतरले. मैदानावर उभारला जाणारा भव्य रंगीबेरंगी तंबू, ढोल-ताशांचा गजर, ६०-७० फुटांवर कसलीही सुरक्षा न बाळगता हवेत झेपावणारे ट्रॅपेझ कलाकार, मृत्यूच्या कुपीत सुसाट सुटणाऱ्या गाड्या, प्राण्यांचे अद्भुत खेळ, रिंगमास्टरची करारी वाणी आणि पावलोपावली हसवणारा निरागस जोकर—हे सर्व बालपणापासून वृद्धांपर्यंत सर्वांसाठीच कुतूहलाचा आणि असीम आनंदाचा उत्सव असायचे. तीन तासांचा हा शो म्हणजे दैनंदिन जीवनातील कंटाळ्यावर केलेली साहसी मात असायची. मात्र, आजच्या डिजिटल क्रांतीच्या युगात मनोरंजनाची शेकडो नवी साधने उपलब्ध झाल्यामुळे या भव्य तंबूंच्या विश्वावर ग्रहणांची छाया दाटली आहे. प्राण्यांच्या संरक्षणाचे कडक कायदे, वाढता आर्थिक तोटा, पायाभूत व प्रशासकीय उदासीनता आणि कलाकारांचे बिकट आयुष्य यामुळे कधीकाळी गजबजलेला हा परिसर आज ओस पडला असून, सर्कसचा हा देदीप्यमान इतिहास आज स्वतःच्या अस्तित्वासाठी धडपडत आहे.
काही वर्षांपूर्वीपर्यंत, जेव्हा गावात किंवा शहराच्या बाहेरच्या मैदानावर सर्कसचा भलामोठा, रंगीबेरंगी तंबू उभा रहायचा, तेव्हा ते केवळ मनोरंजनाचे ठिकाण नसायचे; ते एका अद्भूत, स्वप्नवत दुनियेचे प्रवेशद्वार असायचे. सायकलवर स्वार झालेला कुत्रा, हत्तीचे क्रिकेटप्रेम, ६०-७० फुटांवरून कसलीही सुरक्षा न बाळगता ट्रॅपेझवर हवेत लीलया कसरती करणारे कलाकार, मृत्यूच्या कुपीत सुसाट सुटणाऱ्या सायकली व मोटारसायकल, रिंगमास्टरची करारी वाणी आणि हो… पावलोपावली हसवत, पडत-झडत येणारा निरागस जोकर! भारतीय सर्कस म्हणजे सामूहिक आनंद, थरार आणि तपस्येसारख्या कलेचा एक भव्य उत्सव होता. ढोल-ताशांच्या गजरात होणारे स्वागत आणि तंबूतील तीन तासांचा शो म्हणजे सामान्य जीवनातील कंटाळ्यावर केलेली साहसी मात होती. मात्र, आज तो तंबू, त्या आठवणी, तो थरार आणि तो आनंद जवळपास नाहीसा व विस्मृतीत जमा झाला आहे. सर्कसच्या या अस्तामागे आणि पडझडीमागे केवळ एक नाही, तर अनेक सामाजिक, आर्थिक, तांत्रिक आणि कायदेशीर कारणे दडलेली आहेत.
सर्कस कोसळण्याचे सर्वात महत्त्वाचे कारण आहे डिजिटल क्रांती आणि करमणुकीच्या क्षेत्रात झालेला आमूलाग्र बदल. एकेकाळी जे मनोरंजन आणि धाडसाचे खेळ पाहण्यासाठी लोक तिकीट काढून, लांबच लांब रांगेत उभे राहून घराबाहेर पडायचे, ते आज एका क्लिकवर मोबाईल फोनच्या पडद्यावर, घरातील टीव्हीवरील मल्टिपॅनल चॅनेल्सवर, इंटरनेट, ओटीटी मंचांवर, ३डी चित्रपटगृहांमध्ये आणि व्हिडिओ गेम्सच्या स्वरूपात मोफत किंवा अतिशय सहज उपलब्ध आहे. स्वस्त इंटरनेट आणि स्मार्टफोनने मनोरंजन मागणीनुसार केले आहे. थरार हवा असेल, तर ओटीटी मंच उपलब्ध आहे; विनोद हवा असेल, तर सोशल मीडिया आहे. यामुळे, लोक ४००-५०० रुपये खर्च करून प्रत्यक्ष थरार अनुभवण्यासाठी सर्कसच्या तंबूकडे वळणे थांबले आहे. ज्या मुलांना एके काळी सर्कसची तिकिटे काढण्यात आनंद मिळायचा, तीच मुले आज व्हिडिओ गेम आणि आभासी जगात रममाण झाली आहेत. या डिजिटल क्रांतीने सर्कसच्या तंबूंवर जणू नागडा उजेड पाडला आहे. प्रेक्षकवर्ग रोडावल्यामुळे, कमी होणारी गर्दी आणि अपुरा महसूल यांमुळे कलाकारांचे मानधन देणे आणि प्राण्यांचा अफाट खर्च भागवणे सर्कस मालकांसाठी अशक्य झाले असून सर्कस चालवणे हा प्रचंड आर्थिक तोट्याचा आणि न सुटणारा कोडे बनला आहे.
या बदलाला केवळ तंत्रज्ञानच कारणीभूत नाही, तर सर्कसच्या पडझडीत कायदेशीर नियमांनी आणि प्राण्यांच्या संरक्षणासाठी आलेल्या कायद्यांनी मोठी व निर्णायक भूमिका बजावली आहे. प्राणी हे सर्कसचा मुख्य आत्मा होते; वाघ, सिंह, हत्ती, अस्वल यांसारख्या वन्य प्राण्यांच्या अंगावर काटा आणणाऱ्या कसरती आणि चित्तथरारक खेळ पाहण्यासाठीच प्रेक्षक अलोट गर्दी करत असत. परंतु वन्यजीव संरक्षण कायद्याच्या कडक अंमलबजावणीमुळे आणि प्राण्यांना वस्तुंप्रमाणे वापरता येणार नाही या नियमामुळे सर्कसमध्ये प्राण्यांच्या वापरावर पूर्ण बंदी घालण्यात आली, ज्यामुळे ९९ टक्क्यांहून अधिक प्राण्यांना सर्कसपासून दूर जावे लागले. प्राण्यांशिवाय सर्कस म्हणजे प्राण नसलेले शरीर असल्यासारखे झाले. प्राण्यांच्या करामती हाणून पाडल्या गेल्याने, साहजिकच सर्कसमधील ॲक्शन आणि मुख्य आकर्षणच नाहीसे झाले. जरी हा निर्णय प्राण्यांच्या हक्काच्या दृष्टीने आणि त्यांच्यावरील क्रूरता थांबवण्यासाठी अत्यंत योग्य असला, तरी केवळ मानवी कलाबाजी आणि जिम्नॅस्टिक्सवर लोकांचे मनोरंजन करणे, आजच्या या अति-वास्तववादी जगात कठीण झाले आहे. यामुळे सर्कस उद्योगाला लागलेली भरपाई न निघणारी ओहोटी थांबवता आली नाही; अनेक सर्कस कंपन्या दिवाळखोरीत निघाल्या व नामशेष झाल्या.
याव्यतिरिक्त, या व्यवसायाच्या व्यवस्थापनात आणि पायाभूत सुविधांमध्येही अनेक गंभीर त्रुटी राहिल्या आहेत. शहरांमध्ये सर्कससाठी विशाल मैदान भाड्याने मिळवणे, त्यासाठी सरकारी परवानग्या मिळवणे, महापालिकांचे भरमसाठ परवाने आणि विविध कागदपत्रांची पूर्तता करणे हा एक मोठा प्रशासकीय व किचकट त्रास आहे. तंबू उभारण्यासाठी लागणारी जमीन, महागाईच्या काळात प्राण्यांचे व कलाकारांचे संगोपन आणि विविध शहरांची परवानगी मिळवताना होणारी दमछाक यामुळे सर्कस मालक सतत कर्जाच्या डोंगराखाली दबले जातात. बँकांकडून सहजगत्या कर्ज किंवा आर्थिक सवलती मिळत नसल्यामुळे अनेक जुन्या कंपन्यांना नाइिलाजाने आपले तंबू सदासाठी मिटवावे लागले. तसेच, बालकलाकारांसाठी असलेल्या कठोर वयाच्या नियमांमुळे सर्कसमध्ये नवीन पिढी तयार होण्यात अडथळे येत आहेत. पावसाळ्याचे चार महिने व्यवसाय पूर्णपणे बंद असल्याने कलाकारांवर व मालकांवर वर्षभर मोठा आर्थिक ताण असतो. एके काळी सरकारी पातळीवर सर्कसला राष्ट्रीय कला किंवा क्रीडा प्रकार म्हणून मान्यता मिळावी यासाठी आवाज उठवण्यात आला, परंतु त्याला ठोस राजकीय व प्रशासकीय इच्छाशक्तीची जोड मिळाली नाही.
सर्कस ही केवळ एक कला किंवा करमणुकीचा व्यवसाय नव्हता, तर ती एक साहसी जीवनशैली, तपस्या आणि जगावेगळे साहस होती. सर्कसमध्ये काम करणारे कलाकार अनेकदा उपेक्षित कुटुंबांतून आलेले असत आणि या कलेनेच त्यांना ओळख व जगण्याची दिशा दिली होती. मैत्रिणी, मित्र, पाळीव प्राणी आणि कठोर प्रशिक्षणाच्या जोरावर हे कलाकार तंबूच्या जगात आपले एक वेगळेच कुटुंब बनवून आयुष्य जगत असत. त्यांचे आयुष्य हे एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी सतत स्थलांतरित होण्यात व्यतीत होई आणि ते समाजाच्या मुख्य प्रवाहापासून दूरच राहिल्याने त्यांच्यासाठी रोजगाराचे अन्य पर्याय कधीच उपलब्ध झाले नाहीत. त्यांच्या मुलांचे शिक्षण आणि आरोग्य हे नेहमीच दुर्लक्षित राहिले. जेव्हा सर्कस बंद पडायला लागल्या, तेव्हा या कलाकारांचे आणि त्यांच्या कुटुंबाचे मोठे हाल झाले. दोरीवर चालणे, हवेत झोके घेणे किंवा अग्नीच्या गोळ्यातून उडी मारणे यांसारख्या त्यांच्या विशिष्ट कौशल्यांना सामान्य बाजारपेठेत कसलीही किंमत उरली नाही. त्यांचे आयुष्य धोक्यात आले आणि अनेक कलाकारांना नाईलाजाने हे धोकादायक काम सोडून अन्य तुटपुंज्या कमाईच्या साधनांचा आधार घ्यावा लागला. त्यांच्या कलेचा सन्मान आणि सुरक्षित भविष्य सुनिश्चित करण्याची जबाबदारी राज्याच्या सांस्कृतिक मंत्रालयाने किंवा प्रशासनाने घेतली नाही.
दुसरीकडे, सामाजिक दृष्टिकोन बदलणे हे देखील महत्त्वाचे कारण आहे. एकेकाळी कुटुंबासोबत सर्कस पाहणे हा एक मोठा सण किंवा कार्यक्रम असायचा. आज मात्र, पालकांना मुलांना सर्कस दाखवण्याऐवजी, त्यांना मॉल, थीम पार्क किंवा वातानुकूलित चित्रपटगृहात घेऊन जाणे अधिक सोयीचे वाटते. मनोरंजनाची संकल्पना आता शांत आणि वातानुकूलित झाली आहे, तर सर्कसची संकल्पना अजूनही धुळीची आणि श्रमयुक्त राहिली. सर्कस मालकांना आपल्या सादरीकरणामध्ये आणि तंबूच्या रचनेत आधुनिकीकरण करणे जमले नाही; त्यांनी काळानुसार स्वतःला बदलले नाही. उदाहरणार्थ, पाश्चात्य देशांमध्ये आधुनिक सर्कस प्राण्यांचा वापर न करता केवळ मानवी कला, भव्य प्रकाशयोजना, संगीत आणि नाटकाचा वापर करून यशस्वीपणे चालवली जाते. भारतीय सर्कस मालकांना या नव्या संकल्पना स्वीकारण्यात अपयश आले. पारंपरिक आणि जुन्या साच्यातील सादरीकरणामुळे तरुण पिढीला सर्कसकडे आकर्षित करता आले नाही.
सर्कसच्या व्यवसायाची आणखी एक मोठी समस्या म्हणजे गुंतवणुकीचा अभाव. नवीन आणि आधुनिक उपकरणे खरेदी करणे, कलाकारांना चांगले प्रशिक्षण देणे आणि उच्च दर्जाच्या तांत्रिक सुविधा वापरणे यासाठी मोठ्या भांडवलाची आवश्यकता असते. परंतु, सततच्या आर्थिक अडचणींमुळे आणि बँकांकडून कर्ज मिळण्याची शक्यता कमी असल्याने, सर्कस मालकांना जुन्याच साधनांवर काम चालवावे लागले. यामुळे त्यांची स्पर्धा थेट आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या मनोरंजनाच्या साधनांशी होऊ शकली नाही. यातून बाहेर पडण्यासाठी, सर्कस मालकांनी थीम बेस्ड शो, व्हर्च्युअल रिॲलिटी तंत्रज्ञानाचा वापर आणि आकर्षक पॉप-अप सादरीकरणाचा विचार करायला हवा. सर्कस केवळ मैदानावरच नाही, तर मोठ्या शॉपिंग मॉल्सच्या किंवा कॉर्पोरेट इव्हेंट्सच्या ठिकाणीही आपली कला सादर करू शकते.
सर्कस केवळ मनोरंजन नाही, ती एक अद्वितीय कला आहे. ‘मेरा नाम जोकर’ किंवा ‘अप्पू राजा’ सारख्या चित्रपटांमध्ये तिचा गौरवशाली इतिहास रेखाटला गेला आहे. आज रॅम्बो सर्कस, जेमिनी सर्कस यांसारखी जी काही मोजकी नावे टग धरून आहेत आणि कसेबसे आपले अस्तित्व टिकवून आहेत, त्यांना तातडीने मदतीची व आधाराची गरज आहे. शासनाने सर्कसकडे केवळ एक जुनाट व्यवसाय किंवा पतन झालेला उद्योग म्हणून न पाहता, तिला साहसी कला प्रकार म्हणून मान्यता द्यावी. ज्याप्रमाणे खेळ आणि संस्कृतीसाठी अनुदान दिले जाते, त्याच धर्तीवर सर्कसलाही आर्थिक पाठबळ, करामध्ये सवलत आणि शहरांमध्ये मैदाने उपलब्ध करून देण्यास मदत करावी.
या संदर्भात, सर्कस कलाकारांना सामाजिक सुरक्षा कवच देणे अत्यंत गरजेचे आहे. त्यांच्या कौशल्यांना व्यावसायिक प्रशिक्षण देऊन त्यांना अन्य क्षेत्रांतही काम करता येईल यासाठी संधी उपलब्ध करून द्यावी. त्याचबरोबर, राज्य सरकारने स्वतः पुढाकार घेऊन आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारतीय सर्कस महोत्सवांचे आयोजन करावे, जेणेकरून या कलेला नवी ओळख आणि बाजारपेठ मिळेल. एकेकाळी तीन तासांसाठी लोकांना खिळवून ठेवणारी ही थरारक कला, आज समाजाच्या दुर्लक्षामुळे विझलेल्या दिव्यासारखी झाली असून शेवटचा श्वास घेत आहे.
या कलेला वाचवण्यासाठी इच्छाशक्ती आणि योजना या दोन गोष्टींची नितांत गरज आहे. केवळ कायदे करून नव्हे, तर कला टिकवण्याची व्यापक दृष्टी ठेवूनच आपण हा समृद्ध लोककलेचा वारसा जतन करू शकतो. अन्यथा, इतिहासाच्या पुस्तकात एक साधे वाक्य शिल्लक राहील- ‘एक काळ असा होता, जेव्हा भारताच्या प्रत्येक गावातल्या आणि शहरातल्या मोकळ्या जागेत सर्कसचा भव्य तंबू उभा रहायचा.’ सर्कसचा तंबू पुन्हा उभा करणे, हे कलाकारांप्रमाणे सरकारचे व समाजाचेही नैतिक कर्तव्य आहे. अन्यथा, हसऱ्या जोकरच्या चेहऱ्यावरचे हसू कायमचे पुसला जाईल आणि एका देदीप्यमान, समृद्ध सांस्कृतिक अध्यायाचा अंत होईल.
